فلسفه معاصر

فلسفه معاصر

گونه‌های تمایز میان سلوک عرفانی و تعقل فلسفی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانشیار، گروه فلسفه، دانشکدۀ علوم انسانی، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران
10.22034/jcp.2025.562080.1215
چکیده
معمولاً برای کشف حقایق هستی از دو مسلک و روش سخن به میان می‌آید: روش عرفانی و روش فلسفی. روش فلسفی بر تعقل تکیه دارد و روش عرفانی بر شهود. معمولاً گفته می‌شود اینها دو مسیر جداگانه‌اند برای «شناخت». «شناخت فلسفی» حصولی و مفهومی است، برخلاف شناخت عرفانی که حضوری است؛ این تقسیم از آنِ فلاسفه است و این تعبیرات نشانۀ تأثیر گفتمان فلسفی است در بحث از عرفان. این نوع نگاه ناخواسته منجر به این برداشت می‌شود که حاصل عرفان و مقصود آن شناخت است هرچند شناختی برتر؛ درحالی‌که اولاً مقصود سالک فراتر از شناخت است؛ ثانیاً حتی دربارۀ شناخت نیز باید گفت سالک درنهایت سیر عرفانی خویش در حق مستهلک می‌شود و حق بر همه وجودش احاطه می‌یابد و دیگر فاعل شناسایی‌ای نمی‌ماند تا سخن از این رود که یافته‌هایش به طریق حصولی بوده است یا حضوری. ولی انس ما با این تقسیم و «علم»شمردن هر دو ممکن است ناخواسته به این گمان بینجامد که تفاوت عارف با فیلسوف فقط در شیوۀ علم است. این تعبیر ذهن شنونده را به حوزه علم می‌برد و به آن محدود می‌کند و از گونه‌های مختلف تفاوت دور می‌دارد. سلوک عرفانی به تحولات وجودی ژرفی می‌انجامد که تنها یکی از آنها تفاوت در شیوۀ شناخت است و حتی در این مورد نیز تعبیر شناخت رسا و وافی به مقصود نیست.
در این مقاله به گونه‌های مختلف تفاوت میان عارف و فلیلسوف اشاره شده است تا تفاوت این دو رویکرد در شروع سلوک یا تعقل، غایت و مقصودِ آن و شیوه دست‌یابی به آن روشن شود و معلوم گردد تفاوت بسیار ژرف‌تر از آن میزانی است که تعبیر «تفاوت در نحوۀ شناخت» به ذهن القا می‌کند.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Types of Distinction Between Mystical Practice (Sulūk) and Philosophical Reasoning (Taʿaqqul)

نویسنده English

Gholamhossein Tavakkoli
Associate Professor, Department of Philosophy, Faculty of Humanities, University of Isfahan, Isfahan, Iran
چکیده English

Typically, two main paths and methods are spoken of for discovering the truths of existence: the mystical method and the philosophical method. The philosophical method relies on reasoning (taʿaqqul), while the mystical method relies on intuition/intellectual vision (shuhūd). It is usually said that these are two separate paths to "knowledge" (shenākht). "Philosophical knowledge" is acquired (ḥuṣūī) and conceptual, in contrast to mystical knowledge, which is presential/presentative (ḥuẓūrī). This classification originates from philosophers, and these terms indicate the influence of the philosophical discourse on the discussion of mysticism. This perspective inadvertently leads to the interpretation that the outcome and purpose of mysticism is knowledge, albeit a superior kind of knowledge. However, firstly, the aim of the spiritual wayfarer (sālik) is beyond mere knowledge. Secondly, even concerning knowledge, it must be said that at the ultimate stage of his mystical journey, the wayfarer is annihilated (mustahlak) in the Divine Truth (Ḥaqq), and the Divine Truth encompasses his entire being; no knowing subject remains for it to be said that his attainments were of an acquired or presential nature. Yet, our familiarity with this classification and considering both as "knowledge" may unintentionally lead to the assumption that the difference between the mystic (ʿārif) and the philosopher (filsūf) lies only in their method of knowing. This expression directs and confines the listener's mind to the realm of knowledge and distances it from the various types of difference. Mystical practice leads to profound existential transformations, only one of which is a difference in the mode of knowing; and even in this case, the term "knowledge" is neither sufficient nor adequate to express the purpose.
This article points to the various types of differences between the mystic and the philosopher to clarify the differences in the starting point of the spiritual path or reasoning, its ultimate goal and purpose, and the method of attaining it. It demonstrates that the difference is far more profound than what the expression "difference in the mode of knowing" suggests to the mind.

کلیدواژه‌ها English

Reason (ʿAql)
Intuition/Intellectual Vision (Shuhūd)
Unveiling (Kashf)
Knowledge (Maʿrifat)
Spiritual Wayfaring/Practice (Sulūk)
Annihilation (Fana)
Heart (Qalb)
Reasoning (Taʿaqqul)
ابن‌ترکه، صائن‌الدین علی بن محمد. (1372 هـ.ش). تحریر تمهید القواعد. قم: الزهراء.
ابن‌رشد، محمد بن احمد. (1998 م). الکشف عن مناهج الادله فی عقائد الملة. مع مقدمة تحلیلیه الدکتور محمد الجابری. بیروت: مرکز دراسات الوحده العربیة.
ابن‌سینا، حسین بن عبدالله. (1379 هـ.ش). الاشارات و التنبیهات. ج 3. به شرح خواجه نصیر‌الدین طوسی. [بی‌جا]: چاپخانه حیدری.
ابن‌عربی، محمد بن علی الحاتمی الطائی. (2004 م). الفتوحات المکیة. ج 1. بیروت: دارصادر.
استیس. والتر ترنس. (1379 هـ.ش). عرفان و فلسفه. ترجمه: بهاء‌الدین خرمشاهی. چ 5. تهران: سروش.
افلاطون. (1380 هـ.ش). دوره آثار افلاطون. ج 2. ترجمه: محمدحسن لطفی. چ 3. تهران: خوارزمی.
آملی، سیدحیدر. (1381 هـ.ش). جامع الاسرار و منبع الانوار (جلوه دلدار). ترجمه: سیدیوسف ابراهیمیان. تهران: رسانش.
بابا‌افضل کاشانی، محمد بن حسین. (1404 هـ.ش). رباعیات. چ 1. تهران: سخن.
جامی، عبدالرحمن. (1378 هـ.ش). هفت اورنگ. تهران: مرکز نشر میراث مکتوب.
جان، بانی‌ین. (1381 هـ.ش). سیر و سلوک زائر. ترجمه: گلناز حامدی. تهران: انتشارات مدحت.
حلاج، حسین بن منصور. (1381 هـ.ش). دیوان و کتاب الطواسین. به تصحیح محمد باسل عیون السود. بیروت: دارالکتب العلمیه.
خواجه عبدالله انصاری، ابی‌اسماعیل هروی. (1989 م). منازل السائرین. شرح: عفیف‌الدین سلیمان بن علی تلمسانی. السعودیه: دارالترکی للنشر.
شبستری، محمود. (1368 هـ.ش). گلشن راز. با مقدمه و تصحیح و تعلیقات صمد موحد. چ 1. تهران: طهوری.
طوسی، خواجه نصیر‌الدین. (1306 هـ). اوصاف الاشراف. به تصحیح سیدنصرالله تقوی. تهران: کتابخانه تهران.
عطار نیشابوری، فریدالدین محمد. (1346 هـ.ش). تذکرة الاولیاء. تصحیح و توضیح: محمد استعلامی. چ 23. تهران: زوار.
عطار نیشابوری، فریدالدین محمد. (1392 هـ.ش). دیوان عطار. تهران: انتشارات علمی - فرهنگی.
عین‌القضات همدانی، عبدالله بن محمد. (1363 هـ.ش). تمهیدات. با مقدمه و تصحیح عفیف عسیران. چ 2. تهران: منوچهری.
غزالی، ابوحامد. (1380 هـ.ش). کیمیای سعادت. به کوشش حسین خدیوجم. ج 2. تهران: علمی فرهنگی.
غزالی، ابوحامد. (2002 م). المنقذ من الضلال. تحقیق: کامل عویضه و محمد مسعد مرسی. بیروت: دارالکتب العلمیة.
قرطبی، محمد بن احمد. (1346 هـ.ش). الجامع لاحکام القرآن. ج 7. تهران: ناصر خسرو.
قشیری، ابوالقاسم عبدالکریم بن هوازن. (1374 هـ.ش). رساله قشیریه. ترجمه: ابوعلی حسن بن احمد عثمان. با تصحیحات و استدراکات بدیع‌الزمان فروزانفر. تهران: علمی فرهنگی.
مولانا، جلال‌الدین محمد. (1383 هـ.ش). مثنوی معنوی. ویراستار: نیکلسون. تهران: امیرکبیر.
نسفی، شیخ عزیزالدین. (1381 هـ.ش). زبدة الحقائق. به تصحیح حق‌وردی ناصری. تهران: طهوری.
نصر، سیدحسین. (1389 هـ.ش). آموزه‌های صوفیان از دیروز تا امروز. ترجمه: حسین حیدری و محمدهادی امینی. چ 5. تهران: قصیده‌سرا.
الهجویری، ابی‌الحسن علی بن عثمان بن علی الجلابی. (1926 م). کشف المحجوب. به تصحیح والنتین ژوکوفسکی. روسیه: لنینگراد.
یثربی، سیدیحیی. (1374 هـ.ش). فلسفه عرفان. چ 2. قم: دفتر تبلیغات اسلامی.
Arberry. A.J (1950) Sufism an account of the Mystics of Islam George Allen, London.
Chittick. William (1989) the Sufi Path Of Knowledge, State University of New York Press, Albany.
AVILABLE ON:
Schimmel. Annemarie(20011)  Mystical Dimensions of Islam university of North Carolina