فلسفه معاصر

فلسفه معاصر

کنش ارتباطی و مسئله معنا: پیوند آزادی و معنای زندگی در فلسفه اجتماعی یورگن هابرماس

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
ژاله داودزاده 1
حسنعلی بختیار نصرآبادی 2
زهره سعادتمند 3
1 دکترای تخصصی،گروه علوم تربیتی، واحد اصفهان (خوراسگان)، دانشگاه آزاد اسلامی، اصفهان، ایران
2 استاد گروه علوم تربیتی، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران
3 دانشیار گروه علوم تربیتی، واحد اصفهان (خوراسگان)، دانشگاه آزاد اسلامی، اصفهان، ایران
10.22034/jcp.2026.581154.1257
چکیده
پژوهش حاضر با هدف تحلیل نسبت آزادی و معنای زندگی در فلسفۀ اجتماعی یورگن هابرماس و با بهره‌گیری از روش تحلیل مفهومی و بازسازی عقلانی، به استخراج و صورت‌بندی ظرفیت‌های نظری نهفته در نظریۀ کنش ارتباطی می‌پردازد. مسئلۀ محوری، تبیین پارادوکس گسترش آزادی‌های فردی هم‌زمان با تشدید بحران معنا در جوامع معاصر است. استدلال اصلی آن است که بحران معنا را نمی‌توان صرفاً به‌افراط در آزادی نسبت داد، بلکه باید در گسست میان آزادی فردی و بسترهای ارتباطیِ معناساز جست. پژوهش ابتدا با تمایز میان آزادی منفی، آزادی مثبت و «آزادی ارتباطی» در اندیشۀ هابرماس، و نیز با تفکیک رویکردهای تحلیلی، قاره‌ای و اگزیستانسیالیستی به معنای زندگی، چارچوب مفهومی لازم را فراهم می‌آورد. سپس، بر پایۀ این چارچوب، نسبت آزادی و معنا در قالب تحلیلی سه‌وجهی صورت‌بندی می‌شود: آزادی به‌مثابۀ شرط امکان معنا، آزادی به‌مثابۀ بستر تحقق معنا در زیست‌جهان مشترک، و آزادی به‌مثابۀ بُعدی از زندگی معنادار. یافته‌ها نشان می‌دهد که معنای زندگی در این چارچوب نه ازپیش‌موجود و نه صرفاً فردی، بلکه دستاوردی بین‌الاذهانی است که در گفتمان‌های عقلانی و در پیوند درونی با آزادی ارتباطی تحقق می‌یابد.
کلیدواژه‌ها
آزادی ارتباطی
بین‌الاذهانی
معنای زندگی
نظریه کنش ارتباطی
یورگن هابرماس
موضوعات

عنوان مقاله English

Communicative Action and the Problem of Meaning: The Nexus between Freedom and the Meaning of Life in Jürgen Habermas’s Social Philosophy

نویسندگان English

Zhaleh Davoudzadeh 1
Hasanali Bakhtiar Nasrabadi 2
Zohreh Saadatmand 3
1 Ph.D., Department of Educational Sciences, Isfahan (Khorasgan) Branch, Islamic Azad University, Isfahan, Iran
2 Professor, Department of Educational Sciences, University of Isfahan, Isfahan, Iran
3 Associate Professor, Department of Educational Sciences, Isfahan (Khorasgan) Branch, Islamic Azad University, Isfahan, Iran
چکیده English

Aiming to analyze the relationship between freedom and the meaning of life in Jürgen Habermas’s social philosophy, this study employs conceptual analysis and rational reconstruction to extract and articulate the theoretical capacities inherent in the Theory of Communicative Action. The central problem is explaining the paradox of expanding individual freedoms concurrent with the intensifying crisis of meaning in contemporary societies. The primary argument posits that the crisis of meaning cannot be merely attributed to an excess of freedom; rather, it must be sought in the rupture between individual freedom and meaning-generating communicative contexts. The study first establishes the necessary conceptual framework by distinguishing among negative freedom, positive freedom, and “communicative freedom” in Habermas’s thought, as well as by differentiating analytic, Continental, and existentialist approaches to the meaning of life. Subsequently, grounded in this framework, the relation between freedom and meaning is articulated through a tripartite analysis: freedom as the condition of possibility for meaning, freedom as the medium for the realization of meaning in the shared lifeworld, and freedom as an integral dimension of a meaningful life. The findings demonstrate that within this framework, the meaning of life is neither pre-given nor merely individual, but rather an intersubjective achievement realized within rational discourses and in an intrinsic connection with communicative freedom.

کلیدواژه‌ها English

Communicative Action Theory, Communicative Freedom, Intersubjectivity, Jü
rgen Habermas, Meaning of Life
سارتر، ژان پل. ۱۳۸۴. اگزیستانسیالیسم و اصالت بشر. ترجمهٔ مصطفی رحیمی. چاپ یازدهم. تهران: نشر نیلوفر.
محمدی منفرد، بهروز. ۱۳۹۹. «هنجارسازی در اخلاق گفتمانی هابرماس». دوفصلنامهٔ علمی هستی و شناخت ۷ (۲): ۲۱–۴۰. https://doi.org/10.22096/ek.2022.533523.1380.
نقیب‌زاده، میرعبدالحسین، و رضا علی نوروزی. ۱۳۸۹. «تحلیلی بر اهداف تربیت اخلاقی و اجتماعی از دیدگاه هابرماس با تأکید بر نظریهٔ کنش ارتباطی». جامعه‌شناسی کاربردی ۲۱ (۱): ۱۲۳–۱۴۲.
نوذری، حسینعلی. ۱۳۸۶. بازخوانی هابرماس: درآمدی بر آراء، اندیشه‌ها و نظریه‌های یورگن هابرماس. تهران: نشر چشمه.
Berlin, I. 2002. “Two Concepts of Liberty.” In Liberty: Incorporating Four Essays on Liberty, edited by Henry Hardy, 166–217. New York: Oxford University Press.
Bogaerts, S., A. Chasiotis, P. Klaiber, et al. 2026. “Alienation in Modern Culture: A Psychoanalytic Analysis of Five Societal Transitions.” Human Arenas. https://doi.org/10.1007/s42087-025-00549-z.
Condon, R. 2025. Reconsidering Habermas’s Colonization Thesis: A Critical Theory of Neoliberalism. 1st ed. Abingdon: Routledge.
Cooke, M. 2021. “Beyond Positive and Negative Liberty: Habermas and Honneth on Political Freedom.” In Positive Freedom: Past, Present, and Future, edited by J. Christman, 194–216. Cambridge: Cambridge University Press.
Finlayson, J. G. 2005. Habermas: A Very Short Introduction. New York: Oxford University Press.
Goodman, D. J. 2001. “Habermas and the Sociology of Freedom.” PhD diss., University of Maryland, College Park. Dissertation Abstracts International 62 (3), Section A: 1237.
Habermas, J. 1972. Knowledge and Human Interests. Translated by J. J. Shapiro. London: Heinemann Educational.
Habermas, J. 1984. The Theory of Communicative Action: Reason and the Rationalization of Society. Vol. 1. Translated by T. McCarthy. Boston: Beacon Press.
Habermas, J. 1987. The Theory of Communicative Action: Lifeworld and System: A Critique of Functionalist Reason. Vol. 2. Translated by T. McCarthy. Boston: Beacon Press.
Habermas, J. 1990. Moral Consciousness and Communicative Action. Translated by C. Lenhardt and S. W. Nicholsen. Cambridge, MA: MIT Press.
Habermas, J. 1996. Between Facts and Norms: Contributions to a Discourse Theory of Law and Democracy. Translated by W. Rehg. Cambridge, MA: MIT Press.
Habermas, J. 2010. “The Concept of Human Dignity and the Realistic Utopia of Human Rights.” Metaphilosophy 41 (4): 464–480. https://doi.org/10.1111/j.1467-9973.2010.01648.x.
Hearfield, C. 2004. “Communicative Morality and Critical Hermeneutics: Habermas.” In Adorno and the Modern Ethos of Freedom, 119–144. Abingdon: Routledge.
Latham-Gambi, A. 2026. “Representation and the Limits of Reason in Habermas’s Theory of Popular Sovereignty.” The European Legacy 31 (2): 152–172. https://doi.org/10.1080/10848770.2025.2608381.
Lyotard, J.-F. 1984. The Postmodern Condition: A Report on Knowledge. Translated by G. Bennington and B. Massumi. Minneapolis: University of Minnesota Press.
McCarthy, T. 1984. The Critical Theory of Jürgen Habermas. Cambridge, MA: MIT Press.
Metz, T. 2013. Meaning in Life. New York: Oxford University Press.
Mouffe, C. 2000. The Democratic Paradox. London: Verso.
Ritzer, G. 2007. Contemporary Sociological Theory and Its Classical Roots: The Basics. 2nd ed. St. Louis: McGraw-Hill.
Wolf, S. 2010. Meaning in Life and Why It Matters. Princeton: Princeton University Press.