فلسفه معاصر

فلسفه معاصر

از شک تا تعلیق: بازاندیشی در نقطۀ آغاز فلسفه از دکارت تا هوسرل

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار گروه حکمت عملی، موسسۀ پژوهشی حکمت و فلسفۀ ایران، تهران، ایران
10.22034/jcp.2026.572548.1243
چکیده
در سنت فکری غرب، رنه دکارت و ادموند هوسرل، دو فیلسوف برجسته هستند که با شیوه‌ای مشابه به‌دنبال تأسیس فلسفه‌اند. شک دستوری دکارت و اپوخهٔ هوسرل، دو نقطهٔ آغاز بنیادین برای تأسیس فلسفه هستند. شک دستوری دکارت، گام آغازین وی برای یافتن «من» است. اپوخۀ هوسرل نیز مسیری برای رسیدن به «من استعلایی» است. این دو شیوه و نتایج نهایی آن‌ها در عین شباهت ظاهری، تفاوت‌های بنیادینی دارند. شک دستوری دکارت، شیوه‌ای برای رسیدن به یقین مطلق است. وی با شک در تمامی باورها، به‌دنبال ساختن بنیانی استوار برای معرفت است. در مقابل، اپوخهٔ هوسرل، یک «تعلیق» یا «در پرانتزگذاری» برای رسیدن به سوژه‌ای استعلایی و میدان تحقیق پدیدارشناختی است. اثر پیشِ ‌رو با روش توصیفی-تحلیلی و براساس منابع کتابخانه‌ای، خوانشی دقیق از شک دستوری دکارت ارائه می‌دهد و در ادامه، به بررسی اپوخۀ هوسرل، تأثیرپذیری او از دکارت و نقدهای وی بر شک دستوری دکارت می‌پردازد. در بخش پایانی نیز هر دو نقد هوسرل با ارجاع به سایر آثار دکارت ارزیابی انتقادی می‌شود. دستاورد نهایی این اثر آن است که شک دکارتی و اپوخهٔ هوسرل هر دو راهی برای رسیدن به «من» یا «اگو» هستند. هوسرل با تحسین روش دکارت، دو نقد بر آن وارد می‌کند: نخست، اتکای دکارت به روش ریاضیاتی که پس از تعمیم شک به همۀ علوم، دیگر قطعی نیست؛ و دوم، فهم «من» به‌مثابۀ امری طبیعی در جهان، نه به‌عنوان اگوی استعلایی. مراجعه به آثار دکارت نشان می‌دهد شک نزد دکارت روش نهایی نیست؛ بلکه تمهیدی برای زدودن پیش‌داوری‌هاست و بدون معیارهای عقلانی و روش تحلیل فرومی‌پاشد؛ اپوخه نیز کاملاً بدون ‌پیش‌فرض نیست. همچنین کوگیتو به‌معنای تعریف «من» از طریق اطوار آگاهی است، نه از طریق بدن، مکان یا زمان.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

From Doubt to Suspension: Rethinking the Starting Point of Philosophy from Descartes to Husserl

نویسنده English

Mahdi Khayatzadeh
Assistant Professor, Department of Practical Philosophy, Iranian Institute of Philosophy (IRIP), Tehran, Iran
چکیده English

In the Western intellectual tradition, René Descartes and Edmund Husserl are two prominent philosophers who sought to establish philosophy through a comparable approach. Descartes’s methodical doubt and Husserl’s epoché represent two fundamental starting points for the foundation of philosophy. Descartes’s methodical doubt constitutes his initial step toward discovering the “I”, whereas Husserl’s epoché serves as a pathway to attaining the “transcendental ego.” Despite their apparent similarities, these two procedures and their ultimate outcomes exhibit fundamental divergences. Descartes’s methodical doubt is an instrument for achieving absolute certainty; by doubting all beliefs, he aims to construct an unshakable foundation for knowledge. In contrast, Husserl’s epoché is a “suspension” or “bracketing” designed to access the transcendental subject and the domain of phenomenological inquiry. Employing a descriptive-analytical method based on library sources, this study presents a rigorous reading of Cartesian methodical doubt, followed by an examination of Husserl’s epoché, his reception of Descartes, and his critiques of Cartesian doubt. The final section critically evaluates both of Husserl’s critiques with reference to Descartes’s broader corpus. The primary finding reveals that both Cartesian doubt and Husserlian epoché function as avenues to reach the “I” or “ego.” While commending Descartes’s approach, Husserl advances two principal critiques: first, Descartes’s reliance on the mathematical method, which ceases to remain indubitable once doubt is generalized across all sciences; second, the apprehension of the “I” as a natural entity within the world rather than as a transcendental ego. A thorough re-examination of Descartes’s works demonstrates that doubt is not his ultimate method, but rather a preliminary measure to purge prejudices—one that collapses without rational criteria and analytical methods; similarly, the epoché is not entirely presuppositionless. Furthermore, the cogito fundamentally defines the “I” through modes of consciousness rather than through the body, space, or time.

کلیدواژه‌ها English

Descartes, Epoché
, Husserl, Methodical Doubt, The Thinking Self (Cogito)
آگوستین قدیس. ۱۳۹۳. شهر خدا. ترجمهٔ حسین توفیقی. چاپ سوم. قم: انتشارات دانشگاه ادیان و مذاهب.
ابن‌سینا، حسین بن عبدالله. ۱۳۹۲. الإشارات والتنبیهات. ترجمهٔ حسن ملک‌شاهی. تهران: انتشارات سروش.
دکارت، رنه. ۱۳۷۱. اصول فلسفه. ترجمهٔ منوچهر صانعی دره‌بیدی. تهران: انتشارات الهدی.
دکارت، رنه. ۱۳۸۶. اعتراضات و پاسخ‌ها. ترجمه و توضیح علی افضلی. چاپ دوم. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
دکارت، رنه. ۱۳۸۷. گفتار در روش راه بردن عقل. ترجمهٔ محمدعلی فروغی. تهران: انتشارات نیلوفر.
دکارت، رنه. ۱۳۹۶. تأملات در فلسفهٔ اولی. ترجمهٔ احمد احمدی. چاپ چهاردهم. تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت).
شاکری، محمدتقی. ۱۳۹۴. «وجوه اشتراک و افتراق فکری هوسرل و دکارت». حکمت اسراء، شمارهٔ ۲۶: ۱۳۹–۱۷۴.
شهرآیینی، سیدمصطفی. ۱۳۸۹. تأملاتی در باب تأملات دکارت. تهران: ققنوس.
شهرآیینی، سیدمصطفی. ۱۴۰۴. «گذار از نفس به ذهن در تأملات دکارت». دوفصلنامهٔ فلسفه، شمارهٔ ۴۴: ۸۷–۱۰۳.
شهرآیینی، سیدمصطفی، و سیدمحسن آزادی‌خواه (بیزه). ۱۳۹۳. «جایگاه شک در نظام فکری دکارت». حکمت و فلسفه، شمارهٔ ۱: ۶۳–۷۸.
فتحی، علی. ۱۴۰۱. «روایت فلسفی–تاریخی هوسرل از خاستگاه اصالت روان‌شناسی و ضرورت چرخش استعلایی». تاریخ فلسفه، شمارهٔ ۲: ۱۷–۴۲.
کاپلستون، فردریک. ۱۳۸۸الف. تاریخ فلسفه. ترجمهٔ ابراهیم دادجو. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
کاپلستون، فردریک. ۱۳۸۸ب. تاریخ فلسفه. ترجمهٔ غلامرضا اعوانی. چاپ پنجم. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
مداین، سیدمحمدامین. ۱۳۹۹. «اگوی تجربی از دیدگاه برنتانو و هوسرل اول». پژوهش‌های فلسفی، شمارهٔ ۳۳: ۳۷۰–۳۸۵.
مطهری، مرتضی. ۱۳۶۴. اصول فلسفه و روش رئالیسم. تهران: صدرا.
هوسرل، ادموند. ۱۳۷۲. ایدهٔ پدیده‌شناسی. ترجمهٔ عبدالکریم رشیدیان. تهران: انتشارات و آموزش انقلاب اسلامی.
هوسرل، ادموند. ۱۳۹۰. تأملات دکارتی. ترجمهٔ عبدالکریم رشیدیان. چاپ چهارم. تهران: نشر نی.
Borchert, Donald M., ed. 2006. Encyclopedia of Philosophy. 2nd ed. Farmington Hills, MI: Thomson Gale.
Poma, Andrea. 1998. The Critical Philosophy of Hermann Cohen. Translated by John Denton. Albany: State University of New York Press.