فلسفه معاصر

فلسفه معاصر

بررسی تطبیقی نقش مردم در تحقق حکومت مطلوب در فلسفۀ سیاسی فارابی و ملاصدرا

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری فلسفه، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران
2 استاد گروه علوم سیاسی، دانشگاه مفید، قم، ایران
3 دانشیار گروه شیعه شناسی، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران
10.22034/jcp.2025.548430.1180
چکیده
نوشتار حاضر به تحلیل بنیادهای نظری مشارکت مردمی در ساختار سیاسی از دیدگاه فارابی و ملاصدرا، این فیلسوفان بزرگ اسلامی می‌پردازد. با وجود آنکه هر دو اندیشمند حکومت مطلوب را به‌مثابه تجلی عدالت و فضیلت پذیرفته‌اند، پرسش اصلی این است که آیا دربارۀ نوع نقش مردم در تولید نظام سیاسی مطلوب، هم‌نظر هستند یا خیر؟ تحقیق به روش توصیفی - تحلیلی و با استفاده از منابع کتابخانه‌ای انجام گرفته است. دستاورد علمی نوشتار حاضر نشان می‌دهد که مردم در تفکر فارابی، جزئی از نظام مدینۀ فاضله‌اند و مشارکت آنان در سایۀ هدایت عقل و رهبری فرزانگان حاکم معنا می‌یابد؛ در‌حالی‌‌که ملاصدرا با تأکید بر حرکت جوهری انسان، نقش مردم را پویا‌ و ذاتی‌تر در تأسیس حکومت لایق می‌بیند و مشروعیت را افزون بر مبنای الهی، منوط به پذیرش اجتماعی می‌داند. نتیجه پژوهش آن است که فارابی به نظم عقلانی و نخبه‌گرا و ملاصدرا به پیوند معنوی و اجتماعی مردم با حکومت تأکید دارند. بنابراین در تلفیق دیدگاه این دو فرهیخته، می‌توان الگویی جامع‌تر برای حکومت قابل قبول اسلامی مبتنی بر عقل، عدالت و رضایت مردمی ارائه داد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

A Comparative Study of the People's Role in Realizing the Ideal Government in the Political Philosophy of Fārābī (Avennasar) and Mulla Sadra

نویسندگان English

Abdullah Haidari 1
Seyed Sadegh Haghighat 2
Hamid Reza Shariatmadari 3
1 PhD Candidate in Philosophy, University of Religions and Denominations, Qom, Iran
2 Professor, Department of Political Science, Mofid University, Qom, Iran
3 Associate Professor, Department of Shi'a Studies, University of Religions and Denominations, Qom, Iran
چکیده English

The present paper analyzes the theoretical foundations of popular participation in the political structure from the perspective of Farabi (Avennasar) and Mulla Sadra, these great Islamic philosophers. Although both thinkers have accepted the ideal government as a manifestation of justice and virtue, the main question is whether they share the same view regarding the type of people's role in producing the ideal political system. The research has been conducted using a descriptive-analytical method and library resources. The scientific achievement of this paper shows that in Farabi's thought, people are a part of the system of the virtuous city (Madina al-Fāḍila), and their participation finds meaning under the guidance of intellect and the leadership of wise rulers. In contrast, Mulla Sadra, by emphasizing the substantial motion (al-ḥaraka al-jawhariyya) of humans, sees the people's role as more dynamic and intrinsic in establishing a worthy government and considers legitimacy, in addition to its divine basis, to be contingent upon social acceptance. The conclusion of the research is that Farabi emphasizes rational order and elitism, while Mulla Sadra emphasizes the spiritual and social connection of the people with the government. Therefore, by combining the views of these two intellectuals, a more comprehensive model for an acceptable Islamic government based on intellect, justice, and popular consent can be presented.



کلیدواژه‌ها English

Abū Naṣr Fārābī (Avennasar)
Mulla Sadra
People's Role in Government
Legitimacy
Acceptability
Ideal Government
قرآن کریم
ارسطو. (1386 هـ.ش). اخلاق نیکوماخوسی. ترجمه و تمهید: صلاح‌الدین سلجوقی و محمدابراهیم شریعتی ‌افغانستانی. تهران: خوارزمی.
آهسته، محمود. (1402 هـ.ش). «رابطه ذات و صفات واجب‌ تعالی: بررسی دیدگاه دوانی و صدرالدین شیرازی». مجله فلسفه معاصر. دوره 1. ش 2.
بابالیان، جمال. (1402 هـ.ش). «تبیین اشراقی صدرالدین شیرازی از مقوله "مرگ" در الشواهد الربوبیة». مجله فلسفه معاصر. دوره 1. ش 1.
حائری یزدی، مهدی. (1393 هـ.ش). حکمت و حکومت. قم: دفتر نشر معارف.
حقیقت، سیدصادق. (1399 هـ.ش). توزیع قدرت در اندیشۀ سیاسی شیعه. تهران: نگاه معاصر.
دهخدا، علی‌اکبر. (1377 هـ.ش). لغت‌نامه. تهران: دانشگاه تهران.
راغب اصفهانی، حسین بن محمد. (1422هـ). المفردات فی غریب القرآن. بیروت: دارالمعرفة.
شیرازی (ملاصدرا)، صدرالدین. (1366 هـ.ش). شرح اصول کافی. ترجمه: محمد خواجوی. تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
شیرازی (ملاصدرا)، صدرالدین. (1370 هـ.ش). الحکمة المتعالیه فی الأسفار العقلیة الأربعه. تهران: دارالکتب الإسلامیه.
شیرازی (ملاصدرا)، صدرالدین. (1375 هـ.ش). تفسیر سورة اعلی. تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
شیرازی (ملاصدرا)، صدرالدین. (1378 هـ.ش). الشواهد الربوبیة فی المناهج السلوکیه. ترجمه و شرح و تحقیق: یحیی کبیر. تهران: حکمت.
شیرازی (ملاصدرا)، صدرالدین. (1383 هـ.ش). تفسیر القرآن الکریم. تصحیح: محمدجواد خواجوی. تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
طباطبایی، سیدجواد. (1399 هـ.ش). زوال اندیشۀ سیاسی در ایران. تهران: مینوی خرد.
عضدانلو، حمید. (1388 هـ.ش). آشنایی با مفاهیم جامعه‌شناسی. تهران: نشر نی.
عمید، حسن. (چاپ مکرر). فرهنگ عمید. تهران: امیرکبیر.
فارابی، ابونصر. (1361 هـ.ش). تحصیل السعاده. تهران: انجمن حکمت و فلسفه ایران.
فارابی، ابونصر. (1365 هـ.ش). آراء اهل المدینة الفاضلة. ترجمه و شرح: حسن ملکشاهی. تهران: حکمت.
فارابی، ابونصر. (1375 هـ.ش). السیاسة المدنیه. ترجمه و شرح: حسن ملکشاهی. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
فارابی، ابونصر. (1377 هـ.ش). السیاسة المدینه. ترجمه و شرح: حسن ملکشاهی. تهران: سروش.
فارابی، محمد بن محمد. (1388 هـ.ش). فصول منتزعه. ترجمه: حسن ملکشاهی. تهران: سروش.
کرامبی، نیکلاس. (1370 هـ.ش). فرهنگ جامعه‌شناسی. ترجمه: حسین پویان. تهران: شرکت چاپخش سهامی خاص.
معلوف، لویس. (1386 هـ.ش). المنجد الابجدی: فرهنگ دانشگاهی عربی - فارسی. ترجمه: احمد سیاح. تهران: فرحان.
مهاجرنیا، محسن. (1376 هـ.ش). «اندیشه سیاسی صدرالمتألهین». فصلنامه قبسات. ش 10-11. ص 122-123.
مهاجرنیا، محسن. (1380هـ.ش). اندیشۀ سیاسی فاربی. قم: مؤسسه بوستان کتاب.
هیوود، اندرو. (1392 هـ.ش). مفاهیم کلیدی در علم سیاست. ترجمه: حسن سعید کلاهی و عباس کاردان. تهران: علمی و فرهنگی (آموزش انقلاب اسلامی).