فلسفه معاصر

فلسفه معاصر

واکاوی تطبیقی اخباری یا انشائی‌بودن گزاره‌های اخلاقی از منظر آیت‌الله محمدتقی مصباح یزدی و آیت‌الله عبدالله جوادی آملی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری مدرسی معارف اسلامی، گرایش اخلاق، دانشگاه معارف اسلامی، قم، ایران
2 . استادیار گروه اخلاق اسلامی، دانشگاه معارف اسلامی، قم، ایران
10.22034/jcp.2025.547442.1178
چکیده
این پژوهش به بررسی تطبیقی ماهیت گزاره‌های اخلاقی از حیث اخباری یا انشائی‌بودن به ‌عنوان یکی از مسائل کلیدی فرااخلاق، در اندیشۀ آیت‌الله جوادی آملی و آیت‌الله مصباح یزدی می‌پردازد. هدف این پژوهش، دست‌یابی به پاسخ این پرسش اساسی است که چگونه هر دو اندیشمند با وجود افتراق در ماهیت گزاره‌های اخلاقی، برای تثبیت یک نظام اخلاقی واقع‌گرا تلاش می‌کنند؟ این پژوهش با روش توصیفی - تحلیلی انجام شده است که ابتدا به توصیف مستقل هر نظریه و سپس به تحلیل تطبیقی آنها در محورهای هستی‌شناختی، معرفت‌شناختی و رابطه «هست» و «باید» می‌پردازد. یافته‌ها نشان می‌دهد آیت‌الله مصباح یزدی با رویکردی واقع‌گرایانه، گزاره‌های اخلاقی را اخباری و نشان‌دهندۀ رابطۀ نفس‌الأمری میان فعل و کمال نهایی می‌داند و «باید» را به «ضرورت بالقیاس» تحویل می‌برد؛ درحالی‌که آیت‌الله جوادی آملی این گزاره‌ها را انشائی و محصول اعتبار عقل عملی می‌شمارد، اما با ابتنای این اعتبارات بر حقایق تکوینی و فطرت ثابت انسانی از نسبی‌گرایی اجتناب می‌ورزد. درنهایت دیدگاه آیت‌الله مصباح راهی منسجم برای اثبات واقع‌گرایی فراهم می‌کند؛ درحالی‌که دیدگاه آیت‌الله جوادی ضمن حفظ تمایز «هست» و «باید»، تبیینی دقیق‌تر از ماهیت انگیزشی و عملی اخلاق ارائه می‌دهد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

A Comparative Analysis of the Declarative ((ikhbārī)) or Performative (inshā'ī) Nature of Moral Propositions from the Perspective of Ayatollah Mohammad Taghi Mesbah Yazdi and Ayatollah Abdollah Javadi Amoli

نویسندگان English

Reza Ja'fari 1
Majid Abolqasemzade 2
1 PhD Candidate in Islamic Teaching Studies, Ethics specialization, Islamic Maaref University, Qom, Iran
2 Assistant Professor, Islamic Ethics Department, Islamic Maaref University, Qom, Iran
چکیده English

This research conducts a comparative study of the nature of moral propositions, specifically whether they are declarative (ikhbārī) or performative (inshā'ī), as one of the key issues in meta-ethics within the thought of Ayatollah Javadi Amoli (1933-) and Ayatollah Mesbah Yazdi (1935-2021). The aim of this research is to answer the fundamental question: How do both thinkers, despite their differences regarding the nature of moral propositions, strive to establish a realistic ethical system? This research employs a descriptive-analytical method, first providing an independent description of each theory and then a comparative analysis focusing on ontological and epistemological axes, as well as the relationship between "is" (hast) and "ought" (bāyad)".  The findings indicate that Ayatollah Mesbah Yazdi, with a realistic approach, considers moral propositions to be declarative (ikhbārī), "noumenal (reflecting the objective) (nafs al-amrī) relationship" between an action and ultimate perfection, and reduces "ought" to "necessity by relation to something else" (zarūrat-e be-'lqiās). In contrast, Ayatollah Javadi Amoli considers these propositions to be performative (inshā'ī) and the product of the credit-bestowing (i'tibār) activity of the practical intellect. However, by basing these creditations on existential realities and the immutable human nature (fiṭrat), he avoids relativism. Ultimately, Ayatollah Mesbah Yazdi's view provides a coherent path to proving realism, while Ayatollah Javadi Amoli's view, while maintaining the distinction between "is" and "ought," offers a more precise explanation of the motivational and practical nature of ethics.

کلیدواژه‌ها English

Moral Propositions
Declarative nature (ikhbārī)
Performative nature (inshā'ī)
Moral Realism
Moral Semantics
Mesbah Yazdi
Javadi Amoli
ابوالقاسم‌زاده، مجید. (1394 هـ.ش). «معناشناسی ذاتی در حسن و قبح ذاتی». حکمت اسلامی. دوره 2. ش 1. ص 33-64.
ابوالقاسم‌زاده، مجید. (1398 هـ.ش). «مبناگرایی در اخلاق از دیدگاه آیت‌الله جوادی آملی». اخلاق وحیانی. دوره 9. ش 2. ص 5-26.
ابوالقاسم‌زاده، مجید. (1403 هـ.ش). «تحلیل ملاک اطلاق گزاره‌های اخلاقی در نظریه اعتباریات». حکمت اسلامی. دوره 11. ش 4. ص 9-32.
احمدی، حسین. (1396 هـ.ش). باید اخلاقی از دیدگاه اندیشمندان معاصر اسلامی. قم: انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره).
اسدی، یعقوب. (1396 هـ.ش). ماهیت گزاره‌های اخلاقی از دیدگاه آیت‌الله مصباح یزدی و آیت‌الله جوادی آملی. چ 1. قم: مرکز نشر کتاب.
امجدی، محمدحسن؛ و عبدالله نصری. (1401 هـ.ش). «معنای بایدهای اخلاقی از منظر حکیم متأله آیت‌الله جوادی آملی». اخلاق وحیانی. دوره 11. ش 3. ص 5-35.
جوادی آملی، عبدالله. (1384 هـ.ش). تبیین براهین اثبات خدا. قم: مرکز بین‌المللی نشر اسراء.
جوادی آملی، عبدالله. (1386 هـ.ش). سرچشمه اندیشه. قم: مرکز بین‌المللی نشر اسراء.
جوادی آملی، عبدالله. (1387 هـ.ش) (الف). دین‌شناسی. قم: مرکز بین‌المللی نشر اسراء.
جوادی آملی، عبدالله. (1387 هـ.ش) (ب). مبادی اخلاق در قرآن. ج 10. قم: مرکز بین‌المللی نشر اسراء.
جوادی آملی، عبدالله. (1389 هـ.ش). تسنیم. ج 2. قم: مرکز بین‌المللی نشر اسراء.
جوادی آملی، عبدالله. (1393 هـ.ش). تحریر رسالة الولایة. ج 1. قم: مرکز بین‌المللی نشر اسراء.
جوادی آملی، عبدالله. (1397 هـ.ش). معاد در قرآن. ج 5. قم: مرکز بین‌المللی نشر اسراء.
شریفی، احمدحسین. (1397 هـ.ش). «ذاتی باب برهان‌بودن حسن و قبح افعال: پاسخ به نقدها». دوفصلنامه معرفت کلامی. دوره 9. ش 1. ص 37 - 50.
شیرازی، قطب‌الدین محمود بن مسعود. (1383 هـ.ش). شرح حکمة الإشراق. تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
صالحی ساداتی، سیدعلی؛ و محسن جوادی. (1397 هـ.ش). «فلسفه اخلاق استاد جوادی آملی». اخلاق وحیانی. دوره 8. ش 1. ص 47-68.
طوسی، نصیرالدین محمد بن محمد. (1367 هـ.ش). اساس الاقتباس. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
طوسی، نصیرالدین محمد بن محمد. (1403 هـ). شرح الإشارات و التنبیهات. ج 1. قم: دفتر نشر الکتاب.
علامه حلی، حسن بن یوسف. (1363 هـ.ش). الجوهر النضید. قم: انتشارات بیدار.
مبینی، محمدعلی. (1396 هـ.ش). «تأمّلی در حقیقت جملات اخلاقی؛ دیدگاه آیت‏الله مصباح یزدی و نقد آن». فصلنامه علمی - پژوهشی مطالعات اخلاق کاربردی. دوره 13. ش 48. ص 31-49.
محمدی، علی؛ و یحیی عبداللهی. (1393 هـ.ش). «بررسی نظریۀ فلسفۀ اخلاق آیت‌الله مصباح یزدی و نسبت آن با "توحید"». اخلاق وحیانی. دوره 4. ش 1. ص 25 - 60.
مصباح یزدی، محمدتقی. (1392 هـ.ش). آموزش فلسفه. ج 1. قم: انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره).
مصباح یزدی، محمدتقی. (1394 هـ.ش) (الف). اخلاق در قرآن. ج 1. قم: انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره).
مصباح یزدی، محمدتقی. (1394 هـ.ش) (ج). نقد و بررسی مکاتب اخلاقی. قم: انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره).
مصباح یزدی، محمدتقی. (1394هـ.ش) (ب). فلسفه اخلاق. قم: انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره).