فلسفه معاصر

فلسفه معاصر

تأثیر پیش‌فرض‌ها و افق‌های فکری در تفسیر متن: بررسی و تحلیل تطبیقی دیدگاه‌های محمدباقر صدر و هانس‌گئورگ گادامر

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دکترای تخصصی، پژوهشگر گروه مطالعات آفریقا - عربی پژوهشگاه بین‌المللی المصطفی، قم، ایران
2 استادیار گروه معارف اسلامی دانشکده اقتصاد و مدیریت دانشگاه علوم و فنون دریایی خرمشهر، خرمشهر، ایران
10.22034/jcp.2025.531619.1159
چکیده
تفسیر متن از مهم‌ترین و چالش‌برانگیزترین مباحث فلسفه، الهیات و علوم انسانی است. یکی از مسائل اساسی این حوزه، نقش پیش‌دانسته‌ها و پیش‌فرض‌ها در فهم متن است. محمدباقر صدر (۱۹۳۵ - ۱۹۸۰) فیلسوف اسلامی و هانس‌گئورگ گادامر (۱۹۰۰ - ۲۰۰۲) فیلسوف هرمنوتیک معاصر، هر دو به این موضوع پرداخته‌اند. این پژوهش با رویکرد تحلیلی - تطبیقی، دیدگاه‌های آنها را بررسی و اشتراک‌ها و تفاوت‌هایشان را در زمینه نقش پیش‌دانسته‌ها در تفسیر متن واکاوی می‌کند.
مسئله اصلی این است که پیش‌فرض‌ها عنصر ضروری فهم متن‌اند یا مانعی برای دست‌یابی به تفسیر عینی؟ دو پرسش محوری مطرح می‌شود: نقش پیش‌دانسته‌ها از منظر صدر و گادامر چیست؟ و تفاوت‌های بنیادی دو رویکرد در تبیین این نقش کدام‌اند؟
یافته‌ها نشان می‌دهد هر دو متفکر بر نقش سازنده و اجتناب‌ناپذیر پیش‌دانسته‌ها تأکید دارند، اما غایت تفسیر متفاوت است؛ صدر به کشف حقیقت ثابت متن به‌ویژه در متون دینی توجه دارد؛ در‌حالی‌که گادامر تفسیر را فرایندی خلاقانه و تاریخی می‌داند که از ادغام افق‌های مفسر و متن، معناهای جدید می‌آفریند. این مطالعه نشان می‌دهد پیش‌دانسته‌ها نه محدودیت معرفت‌شناختی، بلکه فرصتی برای تعامل خلاقانه با متن‌اند و می‌توانند به توسعه چارچوب‌های نظری نوین در تفسیر متن و روش‌شناسی علوم انسانی کمک کنند.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

The Influence of Presuppositions and Horizons on Text Interpretation: A Comparative Analysis of M. B. Ṣadr and Gadamer

نویسندگان English

Majid Menhaji 1
Mahdavi Ra Mojaher 2
1 Researcher, Africa-Arabic Studies Group, Al-Mustafa International Research Institute
2 Assistant Professor, Islamic Studies Department, Faculty of Economics and Management, Khorramshahr University of Marine Science and Technology
چکیده English

This study examines the role of presuppositions and interpretive horizons in understanding texts, through a comparative analysis of Muhammad Baqir Ṣadr (1935–1980) and Hans-Georg Gadamer (1900–2002). Employing an analytical-comparative approach, it investigates whether presuppositions function as essential elements or as obstacles to objective interpretation. Findings reveal that both thinkers recognize the constructive and unavoidable influence of prior knowledge, yet their interpretive goals differ. Ṣadr emphasizes uncovering the stable truth of texts, particularly in religious contexts, while Gadamer views interpretation as a historically situated, creative process that fuses the horizons of text and interpreter to generate new meaning. The study suggests that presuppositions are not epistemic limitations but opportunities for active engagement with texts, offering insights for developing innovative theoretical frameworks in text interpretation and humanities methodology.

کلیدواژه‌ها English

: Muhammad Baqir Ṣadr
Hans-Georg Gadamer
Hermeneutics
Historicity of Understanding
Text Interpretation
اسعدی، م. (1390 هـ.ش). آسیب‌شناسی جریان‌های تفسیری. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
اسمعیل‌زاد، ع. (1381 هـ.ش). «هانس گئورگ گادامر و دیالکتیک تفاهم». نامه فلسفه. ش 12. ص 12 – 25.
الیاده، میرچا. (1384 هـ.ش). «هرمنوتیک» ترجمه: م. تقی‌زاده. معرفت. ش 22. ص 45 – 60.
ایازی، م. (1378 هـ.ش). قرآن و تفسیر عصری. تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
پارسانیا، ح. (1383 هـ.ش). «روش‌شناسی و اندیشه سیاسی». علوم سیاسی. ش 28. ص 6 – 16.
پاکتچی، احمد. (۱۳۹۱ هـ.ش). روش تحقیق با تکیه بر حوزه علوم قرآن و حدیث. تهران: دانشگاه امام صادق(ع).
پالمر، ر. (1377 هـ.ش). علم هرمنوتیک. مترجم: س. حنایی. تهران: هرمس.
پریمی، ع. (1384 هـ.ش). «هرمنوتیک و تأثیر آن بر فهم متون دینی». حوزه و دانشگاه. ش 39. ص 45 – 60.
جلیلی، هـ. (۱۳۷۲ هـ.ش). روش‌شناسی تفاسیر موضوعی قرآن. تهران: کویر.
جلیلی، ه. (1387 هـ.ش). تفسیر موضوعی: چیستی، بنیان و پیش‌فرض‌ها. قم: بوستان کتاب.
حق‌پناه، ر. (1378 هـ.ش). «نقش پیش‌دانسته‌ها در فهم قرآن کریم». اندیشه حوزه. ش 16، ص 135 – 160.
خسروپناه، ع. (1381 هـ.ش). «نقدی بر هرمنوتیک فلسفی». روزنامه رسالت. 29/01/1381.
دانشنامه جهان اسلام. [بی‌تا]. ج 7. تهران: بنیاد دایرةالمعارف اسلامی.
ذهبی، م. ح. (1412 هـ). التفسیر و المفسرون. بیروت: داراحیاء التراث العربی.
رضایی اصفهانی، م. ع. (1382 هـ.ش). روش‌ها و گرایش‌های تفسیری قرآن (منطق تفسیر قرآن). قم: مرکز جهانی علوم انسانی.
ساروخانی، ب. (1375 هـ.ش). روش‌های تحقیق در علوم اجتماعی. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی.
سیاقی، علی‌اصغر؛ و سیدمحمدعلی ایازی. (1389 هـ.ش). «تحلیل مبانی و رویکرد شهید صدر به تفسیر موضوعی». فقه و تاریخ تمدن. ش 25. ص 196 – 217.
شبستری، محمد. (1383 هـ.ش). تأملاتی بر قرائت انسانی از دین. تهران: طرح نو.
صدر، م. ب. (1388 هـ.ش). همراه با تحول اجتهاد. ترجمه: اکبر ثبوت. تهران: روزبه.
صدر، م. ب. (1390 هـ.ش). المدرسه القرآنیه. قم: پژوهشگاه تخصصی شهید صدر.
صدر، م. ب. (1390 هـ.ش). مقدمات فی التفسیر الموضوعی. بیروت: دارالتعارف.
صدر، م. ب. (1409 ه.ق). السنن التاریخیه فی القرآن، دمشق: دارالمعارف.
صدر، م. ب. [بی‌تا]. مقدماتی در تفسیر موضوعی قرآن کریم. [بی‌جا]: [بی‌نا].
عزیزی، غ. (1379 هـ.ش). «تفسیر موضوعی قرآن کریم از دیدگاه شهید صدر». معرفت. ش 35. ص 59 – 66.
غفاری قره‌باغ، ا. (1387 هـ.ش). «هرمنوتیک فلسفی گادامر». معرفت. ش 128. ص 99 – 112.
قلی‌زاده، م. (1372 هـ.ش). شهید صدر بر بلندای اندیشه و جهاد. تهران: سازمان تبلیغات اسلامی.
کاظمی، ع. ا. (1374 هـ.ش). روش و بینش و سیاست. تهران: دفتر مطالعات سیاسی.
مجتهد شبستری، م. (1375 هـ.ش). هرمنوتیک، کتاب و سنت. تهران: طرح نو.
مجتهد شبستری، م. [بی‌تا]. تأملاتی بر قرائت رسمی از دین. تهران: طرح نو.
مسعودی، ج. (1386 هـ.ش). هرمنوتیک و نواندیشی دینی. قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
معینی، م. (1383 هـ.ش). هرمنوتیک و درام مدرن. تهران: باشگاه اندیشه.
مهدوی، ی. (1377 هـ.ش). شکاکان یونان. تهران: خوارزمی.
مؤدب، ر. (1386 هـ.ش). روش‌های تفسیر قرآن. قم: دانشگاه قم.
هادوی، م. (1383 هـ.ش). مبانی کلامی اجتهاد در برداشت از قرآن کریم. قم: خانه خرد.
واعظی، ا. (1380 هـ.ش). درآمدی بر هرمنوتیک. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
Dilthey, W. (1996). Hermeneutics and the study of history. Princeton University Press.
Evslin, B., Hunter, W. (Illus.). (1979). Illustrated by William Hunter. New York: Scholastic Magazines.
Gadamer, H. G. (1960). Truth and method. Continuum.
Grondin, J. (1994). Introduction to philosophical hermeneutics. Yale University Press.
Guralnik, D. B. (1986). Webster’s New World Dictionary (2nd ed.). Simon & Schuster.
Palmer, R. E. (1969). Hermeneutics. Northwestern University Press
Madison, Gray B. (1991), Gadamer & Hermeneutics, edited with an Introduction by Hugh J. Silverman, New York & London: Routledge.
Gadamer, Hans Georg (1976), Philosophical Hermeneutics, edited by David E. Linge, Berkeley: University of California Press.
Warnke, Georgia (1987), Gadamer: Hermeneutics, Tradition & Reason, Cambridge & Oxford: Polity Press, in association with B. Blackwell.
Palmer, Richard E. (1980), Hermeneutics, North Western: University Press.