فلسفه معاصر

فلسفه معاصر

نگاه تحلیلی - انتقادی به مناسبات امر قدسی و امر فرهنگی در تفکر دینی نصر حامد ابوزید

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
سید وحید کاشانی
استادیار گروه فلسفه اسلامی، جامعة المصطفی العالمیه، قم، ایران
10.22034/jcp.2025.532978.1163
چکیده
مسئلۀ امر قدسی یا فرهنگی‌بودن دین از چالش‌های بنیادین در حوزۀ مطالعات دینی معاصر به ‌شمار می‌رود. نصر حامد ابوزید با مواجهه‌ای نقادانه با دو رویکرد اصلی در این حوزه درصدد تبیین روشی بدیل برآمده است؛ نخست: قرائت سنتی فراتاریخی که دین را تجلی مستقیم امر قدسی می‌داند؛ دوم: دیدگاه علوم انسانی که دین را پدیده‌ای تاریخی، اجتماعی و فرهنگی تلقی می‌کند. وی با تأکید بر پیچیدگی شناخت امر قدسی در بستر تجربۀ انسانی، نقش عوامل فرهنگی، تاریخی و زبانی را در فرآیند فهم دینی برجسته ساخته و به جای رویکرد نزولی، دیالکتیک صعودی را در تحلیل مناسبات امر قدسی و امر فرهنگی پیشنهاد کرده است. پژوهش حاضر با بهره‌گیری از روش توصیفی، تحلیلی و انتقادی و بررسی آثار ابوزید، به ارزیابی ظرفیت‌های نظری دیدگاه وی در پیوند و همگرایی مفهومی و روشی میان نگرش سنتی و رویکرد اجتماعی به امر قدسی می‌پردازد. هرچند دیدگاه ابوزید با انتقاداتی چون برجسته‌سازی بیش از حد نقش فرهنگ، تقلیل قلمرو امر قدسی، غفلت از وجوه ثابت انسان و استفادۀ افراطی از ابزارهای مادی در شناخت مفاهیم متافیزیکی مواجه است، اما باید توجه داشت که هدف غایی وی نه طرد امر قدسی، بلکه بازتعریف و تثبیت جایگاه دین در جامعه با تأکید بر گفتگو، تفسیر و پویایی فهم دینی است. این رویکرد اگر نقدهای وارد بر آن به شکل منطقی و روشمند بررسی و اصلاح شود، می‌تواند زمینۀ مناسبی برای حل برخی از مسائل دینداری در جهان معاصر فراهم آورد.
کلیدواژه‌ها
امر قدسی
امر فرهنگی
دین
نصرحامد ابوزید
موضوعات

عنوان مقاله English

An Analytical-Critical Perspective on the Relationship between the Sacred and the Cultural in Naṣr Ḥāmid Abū Zayd’s Religious Thought

نویسنده English

Seyed Vahid Kashani
Assistant Professor, Islamic Philosophy, Al-Mustafa International University
چکیده English

This study examines the relationship between the sacred and the cultural dimensions of religion in Naṣr Ḥāmid Abū Zayd’s thought. Abū Zayd offers a critical alternative to both the traditional, supra-historical reading of religion and the human sciences perspective that views religion as a cultural phenomenon. Emphasizing the complexity of apprehending the sacred in human experience, he highlights the influence of linguistic, historical, and cultural factors and proposes an ascending dialectical approach to the interaction between religion and culture. While critics argue that this perspective risks overemphasizing culture and diminishing the sacred, Abū Zayd’s goal is not to reject the sacred but to redefine religion’s societal role through dialogue and interpretive dynamism. This framework offers a potential pathway for addressing contemporary challenges to religious understanding and practice.

کلیدواژه‌ها English

The Sacred
The Cultural
Religion
Naṣr Ḥāmid Abū Zayd
قرآن کریم
ابوزید، نصر حامد. (1380 هـ.ش). معنای متن؛ پژوهشی در علوم قرآن. تهران: طرح نو.
ابوزید، نصر حامد. (1381 هـ.ش). نقد گفتمان دینی. تهران: یادآوران.
ابوزید، نصر حامد. (1383 هـ.ش). نقد گفتمان دینی. تهران: نشر نی.
ابوزید، نصر حامد. (1387 هـ.ش). «دین و سکولاریزم: از منازعه تا مذاکره». ترجمه: روح‌الله فرج‌زاده؛ در:
 WWW.NASR-HAMED-ABUZAYD.BLOGFA.COM 10/7/1390
ابوزید، نصر حامد. (1394 هـ.ش). اندیشه و تکثیر؛ یک گفتگوی بلند. تهران: نگاه معاصر.
ابوزید، نصر حامد. (1394 هـ.ش). متن، قدرت، حقیقت. تهران: نیلوفر.
ابوزید، نصر حامد. (1395 هـ.ش). نوسازی، تحریم و تأویل. تهران: نشر نی.
ابوزید، نصر حامد. (1397 هـ.ش). دایره‌های ترس: زنان در گفتمان دینی. تهران: نشر نگاه معاصر.
ابوزید، نصر حامد. (1992 م). المنهج الوافی فی فهم النصوص الدینیه. بیروت: الهلال.
ابوزید، نصر حامد. (1994 م). مفهوم النص. بیروت: المرکز الثقافی العربی.
ابوزید، نصر حامد. (1995 م). النص، السلطه، الحقیقه. بیروت: المرکز الثقافی العربی.
ابوزید، نصر حامد. (1996 م). الاتجاه العقلی فی التفسیر. بیروت: المرکز الثقافی العربی.
ابوزید، نصر حامد. (1997 م). نقد الخطاب الدینی. قاهره: مکتبه مدبولی.
ابوزید، نصر حامد. (2000 م). الخطاب و التأویل. بیروت: المرکز الثقافی العربی.
ابوزید، نصر حامد. (2004 م). دوائر الخوف. بیروت: المرکز الثقافی العربی.
ابوزید، نصر حامد. (2006 م). «قرآن به‌مثابه متن، قرآن به مثابه دیسکورس‌های مختلف». گفتگو با اکبر گنجی؛ در:
 WWW.NASR-HAMED-ABUZAYD.BLOGFA.COM 10/07/1390
ابوزید، نصر حامد. (2010 م). التجدید و التحریم و التأویل بین المعرفه العلمیه و الخوف من التکفیر. بیروت: المرکز الثقافی.
بهرامی، محمد. (1387 هـ.ش). «نسبت دین و فرهنگ از نگاه قرآن». پژوهش‌های قرآنی. ش 54 - 55.
تقی‌زاده، حسن. (1383 هـ.ش). «اندیشه‌های ابوزید و برداشت او از قرآن». فصلنامه مطالعات اسلامی. ش 68.
توکلی‌بینا، میثم. (1396 هـ.ش). مکتب تأویلی و گفتمان وحی. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
جمعی از نویسندگان. (1400 هـ.ش). روش‌شناسی بنیادین اندیشمندان معاصر جهان اسلام. قم: المرکز الاسلامی للدراسات الاستراتیجیه.
حاجی‌اسماعیلی، محمدرضا؛ و علی بنائیان اصفهانی. (1394 هـ.ش). «بررسی عینی‌گرایی و نسبی‌گرایی در هرمنوتیک نصر حامد ابوزید و تأثیر آن بر بعضی برداشت‌های تفسیری وی از قرآن». فصلنامه اندیشه دینی دانشگاه شیراز. دوره 15. ش 1.
حسین‌زاده، محمد. (1390 هـ.ش). نگاهی معرفت‌شناختی به وحی، الهام، تجربه دینی و عرفانی و فطرت. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره).
رئیسان، غلام‌رضا؛ و فاطمه زنداقطاعی. (1396 هـ.ش). «آسیب‌شناسی تاریخ‌مندی قرآن در آثار نصر حامد ابوزید». حسنا. ش 33.
زکی، عبدالله. (1401 هـ.ش). «نسبت دین و فرهنگ بر اساس سه‌گانه تعریف، خاستگاه و قلمرو». پرتو خرد. ش 24.
صاحبی، محمدجواد. (1384 هـ.ش). مناسبات دین و فرهنگ در جامعه ایران. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
عرب‌صالحی، محمد. (1393 هـ.ش). تاریخی‌نگری و دین. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
گلی، جواد. (1393 هـ.ش). دیدگاه نصر حامد ابوزید درباره احکام فقهی اسلامی، جریان‌شناسی و نقد اعتزال نو. مجموعه مقالات. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
مصباح یزدی، محمدتقی. (1391 هـ.ش). پرسش‌ها و پاسخ‌ها. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره).
وثوق‌زاده، حمید. (1393 هـ.ش). «ردپای هرمنوتیک فلسفی گادامر در آرای نصرحامد ابوزید». پایان نامۀ کارشناسی ارشد دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تبریز.
وصفی، محمدرضا. (1387 هـ.ش). نومعتزلیان. تهران: نگاه معاصر.