فلسفه معاصر

فلسفه معاصر

بررسی انتقادی تعمیم حکم فلسفی در مجربات

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار گروه مطالعات فلسفی، پژوهشکده مطالعات زن و خانواده، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران
10.22034/jcp.2025.531623.1164
چکیده
در حکمت اسلامی، مجرّبات یعنی قضایایی که از تکرار مشاهدۀ یک پدیده همراه با قیاس خفی حاصل می‌شوند و در علوم تجربی و طب سنتی کاربرد داشته‌اند. تعمیم این احکام به موارد مشاهده‌نشده با چالش‌های معرفتی عمیقی از قبیل ابهام در احراز رابطه ذاتی، محدودیت‌های تجربه بشری و عدم شناخت کامل علل و شرایط مواجه است. این مقاله با به‌کارگیری روش تحلیلی - انتقادی و استناد به آرای فیلسوفان اسلامی، نشان می‌دهد با وجود ادعای یقین مطلق در نظریه کلاسیک، شروط تحقق این یقین در عمل احراز‌ناپذیر هستند. نوآوری اصلی پژوهش، ارائه و دفاع نظام‌مند از تز «یقین مشروط» در جایگاه نتیجه اجتناب‌ناپذیر این تحلیل است. این امر از طریق نقد کاربردی قاعدۀ «امر اتفاقی اکثری و دائمی نیست» و نشان‌دادن عدم امکان تعیین مصداق «اکثری» و نیز تفکیک فرایند تعمیم محقق شده است. بر این اساس، مانع نهایی قطعیت و یقین در مجربات در مرحله تشخیص مصادیق خارجی، علت و معلول است. این پژوهش نتیجه می‌گیرد مجربات فاقد قطعیت مطلق هستند و اعتبار آنها عمدتاً مبتنی بر کارآمدی عملی و تکرارپذیری است، نه مطابقت تام با واقع. این پژوهش انتقادی، سبب بازتعریف جایگاه مجربات در معرفت‌شناسی اسلامی و رویکردی چندلایه‌ای به اعتبار گزاره‌های تجربی می‌شود.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

The Generalization of Philosophical Judgments in Mujarrabāt: A Critical Examination

نویسنده English

Javad Parsaee
Assistant Professor, Philosophical Studies Group, Women and Family Studies Research Institute, University of Religions and Denominations, Qom, Iran
چکیده English

Mujarrabāt in Islamic philosophy are rules derived from repeated observation of phenomena combined with subtle analogical reasoning, historically applied in empirical sciences and traditional medicine. Generalizing these judgments to unobserved cases, however, poses significant epistemic challenges, including ambiguity in identifying intrinsic causal relations, limitations of human experience, and incomplete knowledge of conditions. Using an analytical-critical approach grounded in classical Islamic philosophical thought, this study argues that claims of absolute certainty in mujarrabāt are practically unattainable. The paper introduces and defends the concept of “conditional certainty” as an inevitable outcome of this analysis. By critically examining the principle “the coincidental is not permanent and prevalent” and highlighting the difficulties in determining “prevalent” instances, the study shows that mujarrabāt are primarily validated through practical efficacy and repeatability, rather than exact correspondence with reality.

کلیدواژه‌ها English

Mujarrabāt
Islamic Philosophy
Generalization of Empirical Judgments
Certainty
Induction
ابن‌رشد، محمد بن احمد. [بی‌تا]. رسالة السماع الطبیعی. بیروت: دارالفکر اللبنانی.
ابن‌سینا، حسین ‌بن ‌عبدالله. (1381 هـ.ش). الإشارات و التنبیهات. قم: مؤسسه ب‍وس‍ت‍ان‌ کت‍اب‌.
ابن‌سینا، حسین‌ بن‌ عبدالله. (1383 هـ.ش). منطق دانشنامه علائی. چ 2. همدان: دانشگاه بوعلی‌سینا.
ابن‌سینا، حسین‌ بن‌ عبدالله. (1404 هـ). التعلیقات. قم: مکتب الاعلام الاسلامی.
ابن‌سینا، حسین‌ بن ‌عبدالله. (1404 هـ). الشفاء - المنطق (البرهان). قم: کتابخانۀ آیت‌الله العظمی مرعشی نجفی.
ابن‌سینا، حسین ‌بن ‌عبدالله. (1418 هـ). الإلهیات من کتاب الشفاء. مصحح: حسن حسن‌زاده آملی. قم: مکتب الاعلام الاسلامی.
پاپینیو، دیوید. (1394 هـ.ش). فلسفه علم. ترجمه: امیر مازیار. چ 2. تهران: حکمت.
جوادی آملی، عبدالله. (1386 هـ.ش). رحیق مختوم. محقق: حمید پارسانیا. چ 3. قم: اسراء.
حبیبی، رضا. (۱۳۸۶ هـ.ش). درآمدی بر فلسفه علم. چ 1. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام‌خمینی (ره).
حبیبی، رضا؛ و محمد شجاعی شکوری. (1391 هـ.ش). فلسفه علوم تجربی. چ 1. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره).
سبزواری، ملاهادی. (1369 هـ.ش). شرح المنظومة. تحقیق: حسن حسن‌زاده آملی. چ 1. تهران: نشر ناب.
سهروردی، شهاب‌الدین. (1375 هـ.ش). مجموعه مصنفات شیخ اشراق. تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
شاله، فلیسین. (1346 هـ.ش). شناخت روش علوم یا فلسفه علمی. ترجمه: یحیی مهدوی. تهران: دانشگاه تهران.
شیرازی، قطب‌الدین. (1369 هـ.ش). درة التاج. ج ۴. تهران: حکمت.
صدر، محمدباقر. (1410 هـ). الأسس المنطقیة للاستقراء. قم: المجمع العلمی للشهید صدر.
صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم. (1302 هـ). مجموعة الرسائل التسعه. چ 1. قم: مکتبه المصطفوی.
صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم. (1420 هـ). مجموعه رسائل فلسفی صدرالمتألهین. تهران: حکمت.
صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم. (1981 م). الحکمة المتعالیة فی الأسفار العقلیة الأربعة (با حاشیه علامه طباطبایی). چ 3. بیروت: دارإحیاء التراث العربی.
صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم. [بی‌تا]. الحاشیة علی إلهیات الشفاء. قم: بیدار.
طباطبایی، سیدمحمدحسین. [بی‌تا]. مجموعة رسائل العلامة الطباطبائی. قم: باقیات.
طباطبایی، سیدمحمدحسین. (1406 هـ). نهایة الحکمة. چ 12. قم: مؤسسه النشر الاسلامی التابعه لجماعه المدرسین بقم.
طوسی، نصیرالدین. (1367 هـ.ش). اساس الاقتباس. تهران: دانشگاه تهران.
طوسی، نصیرالدین. (1375 هـ.ش). شرح الإشارات و التنبیهات (مع المحاکمات). چ 1. قم: نشر البلاغه.
قوام صفری، مهدی. (1373 هـ.ش). ترجمه و شرح برهان شفا. چ 1. تهران: فکر روز.
کاپلستون، فردریک چالرز. (1388 هـ.ش). تاریخ فلسفه. ج 8. ترجمه: بهاء‌الدین خرمشاهی. چ 6. تهران: علمی و فرهنگی.
مطهری، مرتضی. (1377 هـ.ش). مجموعۀ آثار استاد شهید مطهری. چ 8. قم: صدرا.
مصباح یزدی، محمدتقی. (1383 هـ.ش). آموزش فلسفه. چ 6. تهران: شرکت چاپ و نشر بین‌الملل.
مصباح یزدی، محمدتقی. (1384 هـ.ش). شرح برهان شفا. تحقیق: محسن غرویان. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
مطهری، مرتضی. (1364 هـ.ش). اصول فلسفه و روش رئالیسم. چ 2. تهران: صدرا.
میرداماد، محمدباقر. (1381 هـ.ش). مصنفات میرداماد. تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
نراقی، ملامهدی. (1380 هـ.ش). شرح الإلهیات من کتاب الشفا. تهران: کنگره بزرگداشت محققان ملامهدی و ملااحمد نراقی.
ورل، جان. (1393 هـ.ش). فلسفه علوم طبیعی. ترجمه: یاسر خوشنویس. چ 1. تهران: حکمت.