فلسفه معاصر

فلسفه معاصر

اخلاق تکاملی در بوتۀ نقد: مروری بر نظریه‌ها و کاستی‌های بنیادین

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
محمدرضا امینی 1
مرتضی طباطبایی 2
مهرناز باشی‌زاده مقدم 3
سیدجمال‌الدین میرشرف‌الدین 2
1 دانشجوی دکتری فلسفه اخلاق، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران
2 دانشیار گروه فلسفه اخلاق، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران
3 دانشیار گروه علوم و معارف قرآن، دانشگاه قرآن و حدیث، قم، ایران
10.22034/jcp.2025.514278.1139
چکیده
مقالۀ حاضر ضمن ارائۀ مروری نظام‌مند بر طیف وسیعی از نظریه‌های برجستۀ اخلاق تکاملی (از جمله انتخاب خویشاوندی، نوع‌دوستی متقابل، انتخاب گروهی، شهودگرایی تکاملی و تکامل همدلی)، به ارزیابی انتقادی مبانی، دستاوردها به‌ویژه کاستی‌های بنیادین این رویکرد در تبیین کامل پدیدار پیچیدۀ اخلاق انسانی می‌پردازد. مسئلۀ اصلی که این مقاله بر آن تمرکز دارد، بسنده‌نبودن نظریه‌های تکاملی رایج در پاسخ به پرسش‌های وجودی و غاییِ اخلاق است؛ به‌ویژه چراییِ نیازِ بنیادینِ انسان به «تولید اخلاق» فراتر از صرف سازوکارهای بقا و سازگاری. این مقاله استدلال می‌کند با وجود روشنگری‌های این نظریه‌ها دربارۀ برخی جنبه‌های رفتار اجتماعی، غفلت آنها از ابعاد فرهنگی، نقش عاملیت و اراده به‌ویژه ریشه‌های عمیق‌ترِ وجودیِ اخلاق، منجر به تبیینی تقلیل‌گرایانه و ناکافی شده است. درنهایت، مقاله بر ضرورتِ فراتر‌رفتن از تبیین‌های صرفاً تکاملی و لزوم توجه به رویکردهای فلسفی و وجودی برای دست‌یابی به فهمی جامع‌تر از اخلاق انسانی تأکید می‌ورزد.
کلیدواژه‌ها
اخلاق تکاملی
ریشه‌های وجودی اخلاق
انتخاب خویشاوندی
نوع‌دوستی متقابل
تکامل همدلی
شهودگرایی اخلاقی
فلسفه اخلاق
خاستگاه اخلاق
موضوعات

عنوان مقاله English

Evolutionary Ethics under Critical Scrutiny: A Review of Theories and Fundamental Shortcomings

نویسندگان English

Mohammadreza Amini 1
Morteza Tabatabaei 2
Mehrnaz Bashizadeh Moghaddam 3
Seyyed Jamaloddin Mirsharafoddin 2
1 PhD Candidate in Moral Philosophy, University of Religions and Denominations, Qom, Iran
2 Assistant Professor, Department of Contemporary Philosophy, Faculty of Philosophy, University of Religions and Denominations, Qom, Iran
3 Assistant Professor, Department of Qur’anic Sciences and Teachings, University of Qur’an and Hadith, Qom, Iran
چکیده English

This article provides a systematic review of a wide range of leading theories in evolutionary ethics—including kin selection, reciprocal altruism, group selection, evolutionary intuitionism, and the evolution of empathy—while offering a critical evaluation of their foundations, contributions, and especially their fundamental shortcomings in fully accounting for the complex phenomenon of human morality. The central issue addressed is the insufficiency of standard evolutionary accounts in responding to the existential and teleological questions of ethics—particularly the deeper question of why human beings possess a fundamental need to ‘generate morality’ beyond mere mechanisms of survival and adaptation. The article argues that, despite their valuable insights into certain aspects of social behavior, these theories overlook cultural dimensions, the role of agency and volition, and, above all, the deeper existential roots of morality. This neglect leads to a reductive and ultimately inadequate account of ethics. The study concludes by emphasizing the necessity of moving beyond purely evolutionary explanations and attending to philosophical and existential approaches in order to attain a more comprehensive understanding of human morality.

کلیدواژه‌ها English

Evolutionary Ethics
Existential Roots of Morality
Kin Selection
Reciprocal Altruism
Evolution of Empathy
Group Selection
Origins of Morality
بکر، ارنست. (1401 هـ.ش). انکار مرگ. ترجمه: افسانه شیخ‌الاسلام‌زاده. تهران: دانژه.
کانت، ایمانوئل. (1394 هـ.ش). بنیاد مابعدالطبیعۀ اخلاق (گفتاری در حکمت کردار). ترجمه: حمید عنایت و علی قیصری. تهران: انتشارات خوارزمی.
کانت، ایمانوئل. (1401 هـ.ش). نقد عقل عملی. ترجمه: سیدمسعود حسینی. تهران: نشر نی.
هایدگر، مارتین. (1398 هـ.ش). هستی و زمان. ترجمه: عبدالکریم رشیدیان. تهران: نشر نی.
Askew, G. N. (2014). The elaborate plumage in peacocks is not such a drag. Journal of Experimental Biology, 217(18), 3237–3241.
Axelrod, R., & Hamilton, W. D. (1981). The evolution of cooperation. Science, 211(4489), 1390–1396.
Binmore, K. (2005). Natural Justice. Oxford University Press.
Clutton‐Brock, T. (2002). Breeding together: Kin selection and mutualism in cooperative vertebrates. Science, 296(5565), 69–72.
Cosmides, L., & Tooby, J. (1992). Cognitive adaptations for social exchange. In J. H. Barkow, L. Cosmides, & J. Tooby (Eds.), The Adapted Mind: Evolutionary Psychology and the Generation of Culture (pp. 163–228).
Cosmides, L., & Tooby, J. (2013). Evolutionary psychology: New perspectives on cognition and motivation. Annual Review of Psychology, 64(1), 201–229.
Darlington, P. J. (1978). Altruism: Its characteristics and evolution. Proceedings of the National Academy of Sciences, 75(1), 385–389.
De Waal, F. B. M. (2008). Putting the altruism back into altruism: The evolution of empathy. Annual Review of Psychology, 59(1), 279–300.
Degler, C. N., & Färber, P. L. (1996). The temptations of evolutionary ethics. The American Historical Review, 101(3), 838.
Fehr, E., & Gächter, S. (2000). Cooperation and punishment in public goods experiments. American Economic Review, 90(4), 980–994.
Fehr, E., & Gächter, S. (2002). Altruistic punishment in humans. Nature, 415(6868), 137–140.
Frankl, V. E. (1984). Man’s Search for Meaning. Washington Square Press.
Greene, J. D. G., Sommerville, R. B., Nystrom, L. E., Darley, J. M., & Cohen, J. D. (2001). An fMRI investigation of emotional engagement in moral judgment. Science, 293(5537), 2105–2108.
Haidt, J., & Joseph, C. (2008). The moral mind: How five sets of innate moral intuitions guide the development of many culture-specific virtues, and perhaps even modules. In P. Carruthers, S. Laurence, & S. Stich (Eds.), The Innate Mind, Volume 3 (pp. 367–391).
Hamilton, W. D. (1964). The genetical evolution of social behaviour. I. Journal of Theoretical Biology, 7(1), 1–16.
Hölldobler, B., & Wilson, E. O. (2008). The Superorganism: The Beauty, Elegance, and Strangeness of Insect Societies. W. W. Norton & Company.
Jones, D. (2016). Socially enforced nepotism: How norms and reputation can amplify kin altruism. PLOS ONE, 11(6), 1–13.
Joyce, R. (2005). The Evolution of Morality. MIT Press.
Kesebir, S., Pyszczynski, T., Greenberg, J., Boucher, G., Norenzayan, A., & Imhoff, R. (2010). Not just an American thing: A cross-cultural validation of the terror management theory notion of cultural worldview. Judgment and Decision Making, 5(2), 99–115.
Krebs, D. L. (2008). Morality: An evolutionary account. Perspectives on Psychological Science, 3(3), 149–172.
Mrazek, A. J., Chiao, J. Y., Blizinsky, K. D., Lun, J., & Gelfand, M. J. (2013). The role of culture-gene coevolution in morality judgment: Examining the interplay between tightness-looseness and allelic variation of the serotonin transporter gene. Culture and Brain, 1(2), 100–117.
Prinz, J. J. (n.d.). Is morality innate?
Ratnieks, F. L. W., & Helantera, H. (2009). The evolution of extreme altruism and inequality in insect societies. Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences, 364(1533), 3169–3179.
Richerson, P. J., & Henrich, J. (2012). Tribal social instincts and the cultural evolution of institutions to solve collective action problems. Cliodynamics: The Journal of Quantitative History and Cultural Evolution, 3(2).
Saltzstein, H. D., & Kasachkoff, T. (2004). Haidt’s moral intuitionist theory: A psychological and philosophical critique. Review of General Psychology, 8(4), 273–282.
Smead, R. (2009). Indirect reciprocity and the evolution of moral signals. Biology & Philosophy, 25(1), 33–51.
Tomasello, M. (2016). A Natural History of Human Morality. Harvard University Press.
Trivers, R. L. (1971). The evolution of reciprocal altruism. The Quarterly Review of Biology, 46(1), 35–57.
West, S. A. (2002). Cooperation and competition between relatives. Science, 296(5565), 72–75.
Wilson, E. O. (1973). Group selection and its significance for ecology. BioScience, 23(11), 631–638.
Zahavi, A., & Zahavi, A. (1997). The Handicap Principle: A Missing Piece of Darwin’s Puzzle. Oxford University Press.
Zollman, K. J. S. (2013). Finding alternatives to handicap theory. Biological Theory, 8(2), 127–132.