فلسفه معاصر

فلسفه معاصر

عینیت مصداقی و اتحاد مفهومی صفات الاهی از نظر شیخ مفید و ابن‌سینا

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانش آموخته دکتری فلسفه و کلام اسلامی، دانشگاه آزاد، واحد علوم و تحقیقات، تهران، ایران
10.22034/jcp.2025.316577.1053
چکیده
در فکر کلامی - فلسفی امامیه، اندیشۀ شیخ مفید و ابن‌سینا در جایگاه تأثیرگذارترین و پایدارترین اندیشه‌ها در حوزه کلام و فلسفه که تحولات فکری عمیقی را پس از خود سبب شده است، امتیازات ویژه‌ای دارا هستند. این نوشتار کوشیده است با الگو قرار‌دادن این دو فکر فلسفی و کلامی در جغرافیای فکر شیعه، چگونگی رابطۀ هندسۀ آرای این دو حکیم در محورهای اساسی بحث اسماء و صفات الاهی یعنی «عینیت ذات و صفات» و «اتحاد مفهومی صفات» را تبیین کند. با توجه به مبانی مشترک مستنبط و مستخرج از آرای هر دو متفکر و نیز کشف و فهم مبنایی‌نبودن اختلاف‌های ظاهری میان ایشان در هر دو مسئلۀ پیش‌گفته، به نظر می‌رسد میان فلسفه و کلام به طور کلی و میان شیخ مفید و ابن‌سینا به نحو جزئی، با وجود اینکه اختلاف دیدگاه در مواردی وجود دارد، می‌توان با تأکید بر گزاره‌های فکر مکتبی، این دو رویکرد را جمع کرد. درنتیجه امتیاز توحیدی فکر شیعه در جایگاه مبنای دو فکر و نیز وجه جامع میان کلام امامی و فلسفه اسلامی به عنوان یافتۀ نهایی مورد تأکید قرار گرفته است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Referential Identity and Conceptual Unity of Divine Attributes in the Views of Shaykh al-Mufīd and Ibn Sīnā (Avicenna)

نویسنده English

mohsen Qasempour
Ph.D. Graduate in Islamic Philosophy and Theology, Islamic Azad University, Science and Research Branch, Tehran, Iran
چکیده English

In the theological-philosophical thought of Imāmī Shīʿism, the ideas of Shaykh al-Mufīd and Ibn Sīnā (Avicenna) hold a distinguished position as some of the most influential and enduring intellectual thought in the domains of theology and philosophy, having spurred profound intellectual developments in their wake. This study seeks to model these two theological and philosophical perspectives within the intellectual geography of Shīʿa thought, elucidating the structural relationship between their views on the fundamental axes of the discourse on Divine Names and Attributes — namely, "the identity of essence and attributes" and "the conceptual unity of attributes." Given the shared principles derived from the ideas of both thinkers, as well as the recognition that their apparent disagreements on the aforementioned issues are not foundational, it appears possible to reconcile "philosophy and theology" in general—and the views of Shaykh al-Mufīd and Ibn Sīnā in particular — by emphasizing doctrinal propositions, despite some divergences in perspective. Consequently, the study highlights the distinctive monotheistic framework of Shīʿa thought as the common foundation of both intellectual traditions, while also underscoring the unifying ground between "Imāmī theology" and "Islamic philosophy" as its key finding. 
.

کلیدواژه‌ها English

Divine Names and Attributes
referential identity
conceptual unity
Shaykh al-Mufīd
Ibn Sīnā (Avicenna)
philosophy and Imāmī theology
نهج‌البلاغه
ابراهیمی دینانی، غلامحسین. (1375 هـ.ش). اسماء و صفات حق تبارک و تعالی. تهران: اهل قلم.
ابن‌عربی، محمد بن علی. (۱۴۰۵ هـ). شرح فصوص الحکم. به کوشش محمود محمود غراب. دمشق: [بی‌نا].
ابن‌عربى، محیى‌الدین. (1339 هـ.ش). التدبیرات الالهیة فى اصلاح المملکة الانسانیة. دمشق: مصادر الاسلامیه.
ابن‌منظور، محمد بن مکرم. (1414 هـ). لسان‌العرب. بیروت: دارصادر.
ابوعلی سینا، حسین بن عبدالله. (1363 هـ.ش). المبدأ و المعاد. تهران: مؤسسه مطالعات اسلامى.‏
ابوعلی سینا، حسین بن عبدالله. (1379 هـ.ش). النجاة من الغرق فى بحر الضلالات‏. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.‏
ابوعلی سینا، حسین بن عبدالله. (1404 هـ الف). التعلیقات. بیروت: مکتبة الاعلام الاسلامى.‏
ابوعلی سینا، حسین بن عبدالله. (1404 هـ ب). الشفاء (الالهیات). قم: مکتبة آیت‌الله المرعشی.
احدیان، ناهید. (1390 هـ.ش). «بررسی اشتراک لفظی و معنوی در اسماء و صفات الهی در آیات و روایات». آموزش معارف اسلامی. دوره 23. ش 3.
احمدوند، معروف‌علی. (1393 هـ.ش). «بررسی و نقد نظریه اتحاد مفهومی و مصداقی ذات و صفات الاهی». پژوهش‌های فلسفی - کلامی. ش 62.
اعتصامی، عبدالهادی؛ رضا برنجکار؛ و محمدجعفر رضایی. (1398 هـ.ش). «وجودشناختی صفات الهی از منظر متکلمان مدرسه بغداد». شیعه‌پژوهی. ش 16.
جرجانی، میرسیدشریف علی بن محمد. (1412 هـ). التعریفات. تهران: ناصر خسرو.
جهامى، جیرار. (1425 هـ). موسوعة مصطلحات ابن سینا (الشیخ الرئیس). بیروت: مکتبة لبنان ناشرون.
حسینی خامنه‌ای، سیدعلی. (1388 هـ.ش). طرح کلی اندیشه اسلامی در قرآن. چ 1. تهران: نشر انقلاب اسلامی.
حسینی طهرانی، محمدحسین. (1372 هـ.ش). توحید علمی و عینی. چ 2. مشهد: نشر علامه طباطبایی.
حسینى زبیدى واسطی، سیدمرتضى. (1414 هـ). تاج العَروس من جواهر القاموس. بیروت: دارالفکر.
حکیمی، فریده؛ و مهدی دهباشی. (1395 هـ.ش). «ذات و صفات الاهی از نگاه ابن‌سینا و غزالی». مطالعات فقهی و فلسفی. دوره 7، ش 26.
خادمی، حمیدرضا؛ و سلمان شریعتی. (1395 هـ.ش). «تبیین رابطه صفات ذاتی و ذات واجب از دیدگاه صدرالدین شیرازی». پژوهش‌های فلسفی – کلامی. ش 4، پیاپی 68.
خالقیان، فضل‌الله. (1388 هـ.ش). «مسئلۀ عینیّت ذات و صفات الاهی و کاوشی در نهج‌البلاغه». پژوهش‌های نهج‌البلاغه. ش 25 و 26.
ﺧﻮﻳﻰ، ابواﻟﻘﺎﺳﻢ. (1359هـ). البیان فی تفسیر القرآن. چ 4. بیروت: داراﻟﺰﻫﺮاء.
ذبیحی، محمد. (1383 هـ.ش). «اتحاد مفهومی و مصداقی ذات و صفات واجب تعالی از دیدگاه ابن‌سینا». اندیشه دینی. ش 13. ص 29 - 46.
ذبیحی، محمد؛ و اعظم ایرجی‌نیا. (1388 هـ.ش). «صفات الهی از نگاه ابن‌سینا و توماس آکوئیناس». فلسفه دین. دوره 6. ش 2. ص 29 - 57.
ذبیحی، محمد؛ و اعظم ایرجی‌نیا. (1393 هـ.ش). «بررسی وجود‌شناختی صفات الهی از دیدگاه ابن‌سینا همراه با نقد ملاصدرا»، بررسی‌های وجود‌شناختی، دوره 3، ش 6، ص 19 - 38.
راغب اصفهانی، حسین بن محمد. (1413 هـ.ش). مفردات فی غریب القرآن. چ 2. بیروت: دارالقلم.
ربانی گلپایگانی، علی. (1371 هـ.ش). «گذری بر آراء شیخ مفید پیرامون صفات الهی». نور علم. ش 45. ص 29 - 55.
روحی برندق، کاووس؛ و نوروز امینی. (1392 هـ.ش). «معنا و مصداق اسم ظاهر و اسم مکنون خدا در روایت ابراهیم بن عمر». حکمت اسراء. ش 23. ص 5 - 26.
سبزواری، هادی. [بی‌تا]. اسرارالحکم. تهران: مطبوعات دینی.
شعرانی، ابوالحسن. [بی‌تا]. شرح فارسی تجرید الاعتقاد. [بی‌جا]: انتشارات اسلامیه.
شهرستانى، محمد بن عبدالکریم. (1364 هـ.ش). الملل و النحل. چ 3. قم: [بی‌نا].
صدرالمتألهین، محمد بن ابراهیم. (1370 هـ.ش). تفسیر القرآن الکریم‏. ج ۴. چ 2. تهران: بیدار.
صدرالمتألهین، محمد بن ابراهیم. (1981 م). الحکمة المتعالیه فی الاسفار الاربعه العقلیه. چ 3. بیروت: داراحیاءالتراث.
صدوق، محمد بن علی. (1398 هـ). التوحید. قم: مؤسسة النشر الإسلامی‏.
صدوق، محمد بن علی. (1414 هـ). الاعتقادات. قم: [بی‌نا].
طباطبایی، سیدمحمدحسین. (1417 هـ). المیزان فی تفسیر القرآن. قم: مکتبة النشر الإسلامی.
فخر رازی، فخرالدین محمد بن عمر. (1406 هـ). لوامع البینات شرح أسماء الله تعالى و الصفات. قاهره: مکتبة الکلیات الأزهریة.
فخر رازى، فخرالدین محمد بن عمر. (1373 هـ.ش). شرح عیون الحکمة. قم: مؤسسه الصادق (ع).
فیاض لاهیجی، عبدالرزاق. (1383 هـ.ش). گوهر مراد. تهران: نشر سایه.
گرجیان، محمدمهدی؛ و سعید احمدی. (1394 هـ.ش). «بررسی عینیت صفات واجب تعالی با ذات با بهره‌گیری از حیثیت تقییدیه». قبسات، دوره 20، ش 75.
محقق عاملی، حسن‌علی. (1413 هـ). کشف الفوائد فی شرح قواعد العقائد. ج ۱. بیروت: دارالفتوة.
مطهری، مرتضی. (1372 هـ.ش). مجموعه آثار.‏ ج 3. تهران: انتشارت صدرا.
مظفر، محمدرضا. (۱۳۷۳ هـ.ش). المنطق. ترجمه و اضافات: علی شیروانی. پاورقی: محسن غرویان و غلامرضا فیاضی. چ 2. قم: انتشارات دارالعلم.
مفید، محمد بن محمد بن نعمان. (1413 هـ الف). أوائل المقالات فی المذاهب و المختارات. قم: المؤتمر العالمی للشیخ المفید.
مفید، محمد بن محمد بن نعمان. (1413 هـ ب). تصحیح اعتقادات الإمامیة. قم: المؤتمر العالمی للشیخ المفید.