فلسفه معاصر

فلسفه معاصر

بررسی مفاد آیات و روایات دربارۀ حدوث و قدم نفس

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
علی فارسی مدان 1
سعید عبدالهی 2
1 استادیار گروه حقوق و فقه مقارن، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران
2 دانش‌آموخته سطح چهار حوزه علمیه قم، قم، ایران
10.22034/jcp.2025.504075.1123
چکیده
یکی از موضوعات مهم فلسفه اسلامی، حدوث و قدم نفس است. این پژوهش با روش توصیفی - تحلیلی به این پرسش اساسی پاسخ می‌دهد که مفاد آیات و روایات درباره حدوث و قدم نفس چیست؟ متکلمان و فیلسوفان درباره وجود نفس دو دیدگاه دارند؛ اول: نفس امری قدیم است؛ دوم: نفس امری حادث است. در این پژوهش مستندات قرآنی و روایی هر دو دیدگاه بررسی می‌شود. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد بیشتر فیلسوفان اسلامی قائل به حدوث نفس هستند و نفس انسانی را حادث می‌دانند، هرچند در شیوۀ حدوث آن اختلاف دارند. همچنین مستفاد از آیات و روایات این است که انسان موجودی حادث است و اولین انسان از خاک خلق شده است و ادامه نسل این ابو‌البشر از طریق نطفه بعد از تکمیل مراحل چهارگانه با خروج یا دمیدن روح به آن تداوم دارد. بنابراین خلقت انسان ابداعی است و نفس انسان بعد از خلقت و قابلیت جسم حادث می‌شود.
کلیدواژه‌ها
فلسفه اسلامی
حدوث نفس
قدم نفس
موضوعات

عنوان مقاله English

An Examination of Quranic Verses and Narrations on the "Temporality (Ḥudūth) and Eternality (Qidam) of the Soul"

نویسندگان English

ali farsimadan 1
Saeed Abdullahi 2
1 Assistant Professor, Department of Comparative Jurisprudence and Law, University of Religions and Denominations, Qom, Iran
2 Graduate of Level Four (Sath 4) Islamic Seminary, Qom, Iran
چکیده English

One of the key topics in Islamic philosophy is the temporality (ḥudūth) and eternity (qidam) of the soul (nafs). This research employs a descriptive-analytical method to address the fundamental question: What do Qur'anic verses and hadiths indicate regarding the temporality or eternity of the soul? Theologians (mutakallimūn) and philosophers hold two primary views on the existence of the soul:  1) The soul is eternal (qadim). 2. The soul is temporal (ḥādith). This study examines the Qur'anic and narrational (riwāyī) evidence supporting both perspectives. The findings reveal that most Islamic philosophers subscribe to the theory of the soul’s temporality (ḥudūth al-nafs), affirming that the human soul is created (ḥādith), though they differ on the mode of its origination. Moreover, Qur'anic verses and hadiths imply that human beings are temporal (ḥādith) entities: the first man (Adam) was created from clay, and subsequent generations were formed through the four developmental stages of the embryo (nuṭfah), culminating in the infusion (or blowing) of the soul (rūḥ) into the body. Thus, human creation is an act of divine origination (ibdāʿ), and the human soul comes into existence after the body’s creation and its receptivity (qābiliyyah).

کلیدواژه‌ها English

Islamic philosophy
temporality of the soul (ḥudūth al-nafs)
eternality of the soul (qidam al-nafs)

قرآن کریم

ابن‌ابی‌زینب، محمد بن ابراهیم. (1397 هـ). الغیبة. 1ج. چ 1. تهران: نشر صدوق.
ابن‌اثیر جزری، مبارک بن محمد. (1367 هـ.ش). النهایة فی غریب الحدیث و الأثر. 5 ج. چ 4. قم: مؤسسه مطبوعاتی اسماعیلیان.
ابن‌سینا، حسین بن عبدالله. (1395 هـ.ش). النفس من کتاب الشفا. محقق: حسن‌زاده آملی. قم: بوستان کتاب.
ابن‌فارس، احمد بن فارس. (1404 هـ). معجم مقاییس اللغة. 6 ج. چ 1. قم: مکتب الاعلام الاسلامی.
ابن‌منظور، محمد بن مکرم. (1414 هـ). لسان العرب. محقق: جمال‌الدین میردامادی. 15 ج. چ 3. بیروت: دارالفکر.
ابوالفتوح رازى، حسین بن على. (1408 هـ). روض الجنان و روح الجنان فی تفسیر القرآن. مشهد: آستان قدس رضوى، بنیاد پژوهش‌هاى اسلامى.‏
اردبیلی، سیدعبدالغنی. (1392 هـ.ش). تقریرات فلسفی امام خمینی. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
آلوسی، شهاب‌الدین. (1415 هـ). روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم السبع المثانی. 16 ج. بیروت: دارالکتاب العلمیه،منشورات محمد علی بیضون.
جوادی آملی، عبدالله. (1386 هـ.ش). تفسیر موضوعی قرآن کریم. تحقیق: محمدحسین الهی‌زاده. قم: مرکز نشر اسراء.
جوهرى، اسماعیل بن حماد. (1376 هـ). الصحاح: تاج اللغة و صحاح العربیة. 6ج. چ 1. بیروت: دار‌العلم للملایین.
خمینی، سیدروح‌الله. (1379 هـ.ش). چهل حدیث. تهران: مؤسسه نشر و تنظیم آثار امام خمینی.
سیوطى، عبدالرحمن بن ابى‏بکر. (1404 هـ). الدر المنثور فى تفسیر المأثور. چ 1. قم: کتابخانه آیت‌الله مرعشى نجفى‏.
صدوق، محمد بن على. (1362 هـ.ش). الخصال. 2 ج. چ 1. قم: جامعه مدرسین.
صدوق، محمد بن على. (1376 هـ.ش). الأمالی. 1 ج. چ 6. تهران: کتابچى.
صدوق، محمد بن على. (1385 هـ.ش). علل الشرائع. 2 ج. چ 1. قم: کتاب‌فروشى داورى.
صدوق، محمد بن على. (1398 هـ). التوحید. 1 ج. چ 1. قم: جامعه مدرسین.
صدوق، محمد بن على. (1403 هـ). معانی الأخبار. 1 ج. چ 1. قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
صفار، محمد بن حسن. (1404 هـ). بصائر الدرجات فی فضائل آل‌محمّد. 1 ج. چ 2. قم: مکتبة آیت‌الله المرعشی النجفی.
طباطبایی، سیدمحمدحسین. (1381 هـ.ش). بدایة الحکمه. قم: انتشارات سعید نوین.
طباطبایی، سیدمحمدحسین. (1384 هـ.ش). نهایة الحکمه. قم: انتشارات مؤسسه النشرالاسلامی.
طباطبایی، سیدمحمدحسین. (1386 هـ.ش). تفسیر المیزان. چ 22. قم: انتشارات دفتر انتشارات اسلامی.
طبرسی، ابوعلی فضل بن حسن. (1339 هـ.ش). مجمع البیان. محقق: سیدهاشم رسولی محلاتی. بیروت: داراحیاء التراث العربی.
طوسى، محمد بن الحسن. (1414 هـ). الأمالی. 1 ج. چ 1. قم: دارالثقافة.
العروسى الحویزى، عبد‌على بن جمعة. (1415 هـ). تفسیر نور الثقلین. 5 ج. چ 4. قم: اسماعیلیان.
علامه حلی، حسن بن یوسف. (1363 هـ.ش). أنوار الملکوت فی شرح الیاقوت. محقق: محمد نجمی زنجانی. نویسنده: ابراهیم بن نوبخت. قم: الشریف الرضی.
فراهیدى، خلیل بن احمد. (1409 هـ). کتاب العین. چ 2. قم: نشر هجرت.
فیاضی، غلامرضا. (1393 هـ.ش). علم النفس فلسفی. محقق: محمدتقی یوسفی. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
فیض کاشانی، ملامحسن. (1415 هـ). تفسیر الصافی. قم: مؤسسه الهادی.
قمی، علی بن ابراهیم. (1363 هـ.ش). تفسیر قمی. قم: دارالکتاب.
کلینی، محمد بن یعقوب. (1358 هـ.ش). اصول کافی. تحقیق: سیدجواد مصطفوی. [بی‌جا]: انتشارات چهارده معصوم.
کلینى، محمد بن یعقوب. (1429 هـ). الکافی. 15 ج. چ 1. قم: دارالحدیث.
مجلسى، محمدباقر. (1403 هـ). بحار الأنوار. چ 2. بیروت: دار‌إحیاء التراث العربی.
مصطفوى، حسن. (1368 هـ.ش). التحقیق فی کلمات القرآن الکریم. چ 1. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
مفید، محمد بن محمد. (1413 هـ). الإختصاص. چ 1. قم: المؤتمر العالمى لالفیة الشیخ المفید.
مفید، محمد بن محمد. [بی‌تا]. رساله فی اجوبه المسائل السرویه. قم: المؤتمر العالمی لالفیه الشیخ المفید.
مفید، محمد بن محمد. [بی‌تا]. مجموعه مصنفات. نرم‌افزار نور.
مکارم شیرازى، ناصر. (1374 هـ.ش). تفسیر نمونه. چ 1. تهران: دارالکتب الإسلامیة.
ملاصدرا، محمد بن ابراهیم. (1378 هـ). الحکمة المتعالیه فی اسفار الاربعه. تهران: مطبعه حیدری.
ملاصدرا، محمد بن ابراهیم. (1388 هـ.ش). الشواهد الربوبیه فی المناهج السلوکیه. چ 5. قم: بوستان کتاب.
ملاصدرا، محمد بن ابراهیم. (1399 هـ.ش). تفسیر قرآن کریم. قم: بیدار.
مهنا، عبدالله على. (1413 هـ). لسان اللسان: تهذیب لسان العرب. 2 ج. چ 1. بیروت: دارالکتب العلمیة.