فلسفه معاصر

فلسفه معاصر

ابن‌سینا و کاربست «قاعده الواحد» در فلسفۀ سیاسی او

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
احمد جهانی نسب
دانش‌آموخته دکتری اندیشه سیاسی، دانشگاه آزاد اسلامی چالوس، چالوس، ایران
10.22034/jcp.2025.352333.1083
چکیده
قاعدۀ فلسفی «الواحِد لایصدِر عَنهُ الِا الواحِد» در فلسفۀ اسلامی اهمیت فراوانی دارد و بخشی از تأملات نظری و فلسفی را به خود اختصاص داده است؛ به طوری که برخی از متکلمان به‌کلی منکر آن شده‌اند و عده‌‌ای دیگر از فیلسوفان مانند ابن‌سینا در اثبات آن براهینی اقامه کرده‌اند. در مقاله حاضر، این پرسش مطرح است که کاربست «قاعده الواحد» را در فلسفۀ سیاسی ابن‌سینا بر اساس چه مؤلفه‌هایی می‌توان استخراج و تبیین کرد؟ مواردی همچون سلسله‌مراتب عالم هستی، تقسیم‌بندی طبقات اجتماعی، سلسله‌مراتبی‌بودن عالم عقول و نقش نبی در رهبری جامعه مؤلفه‌های آن هستند. به واسطه همین مراتب و طبقه‌بندی طولی در «قاعده الواحد» و پذیرش و اثبات آن از سوی ابن‌سینا، به عقیده او نبی نیز به دلیل اتصال به عقل فعال، شایسته هدایت و رهبری جامعه است که در اثبات شایستگی پیامبر برای رهبری مدینه از مسئله وحی بهره می‌گیرد؛ به این معنا که قوه عقلیۀ نبی به واسطه برخورداری از پرتو نورانی عقل فعال به مرتبه عقل قدسی دست می‌یابد و پدیده وحی را تحقق می‌بخشد. درواقع نبی سعادت جهان محسوس را با تشکیل حکومت و سعادت جهان معقول را با دانش مستقیم از طریق وحی ابلاغ می‌کند. چنین اتصالی به عقل فعال در چارچوب «قاعده الواحد»، فلسفۀ سیاسی حکیم بوعلی سینا را در امر عهده‌داری و زعامت جامعه تحت تأثیر قرار می‌دهد؛ چرا‌که چنین کسی سعادت و تدبیر عالمیان را بهتر از دیگران می‌داند. پژوهش حاضر از روش کیفی به شیوه کتابخانه‌ای و همچنین روش تجزیه و تحلیل داده‌ها با رویکرد تفسیری - تفهمی بهره گرفته است.
کلیدواژه‌ها
ابن‌سینا
پیدایش کثرت
عالم سلسله‌مراتبی
عقل فعال
فلسفۀ سیاسی
قاعده الواحد
وحدت وجود
موضوعات

عنوان مقاله English

Ibn Sīnā (Avicenna) and the Application of the "Rule of the One" in His Political Philosophy

نویسنده English

Ahmad Jahani Nasab
Ph.D. Graduate in Political Thought, Islamic Azad University, Chalus Branch, Mazandaran, Iran
چکیده English

The philosophical principle "Al-wāḥid lā yaṣdiru illā al-wāḥid" (The One can only emanate one; or: from The One only one proceeds) holds significant importance in Islamic philosophy and has been the subject of extensive theoretical and philosophical reflection. While some theologians have outright rejected it, philosophers such as Ibn Sīnā (Avicenna) have advanced demonstrative proofs to affirm it. This article examines the following question: How can the application of the "Rule of the One" in Ibn Sīnā’s political philosophy be extracted and explained based on its constituent elements?  Its key components of this application include such cases as:  the hierarchical order of existence, the stratification of social classes, the hierarchial (i.e. graded structure) of the world of intellects (ʿālam al-ʿuqūl), and the role of the Prophet (Nabī) in societal leadership. According to Ibn Sīnā, the Rule of the One—with its emphasis on vertical gradation—necessitates that the Prophet, due to his connection with the Active Intellect (al-ʿaql al-faʿʿāl), is uniquely qualified to guide and lead society. Ibn Sīnā employs the concept of revelation (waḥy) to justify the Prophet’s leadership of the ideal city (madīna): the Prophet’s rational faculty, illuminated by the Active Intellect, attains the rank of "Sacred Intellect" (ʿaql qudsī), thereby actualizing revelation. In this framework, the Prophet ensures the happiness of the sensible world through governance and the happiness of the intelligible world through direct knowledge transmitted via revelation.  This connection to the Active Intellect, structured by "the Rule of the One", profoundly shapes Ibn Sīnā’s political philosophy, particularly regarding leadership (imāma) and governance (siyāsa). The Prophet, as the one most capable of comprehending universal order, is deemed best suited to administer worldly and spiritual affairs. This study employs a qualitative library-based method and interpretive-analytical data analysis to elucidate these dimensions. 

کلیدواژه‌ها English

Ibn Sīnā (Avicenna)
emanation of multiplicity
hierarchical cosmos
active intellect
political philosophy
Rule of the One (Qāʿidat al-Wāḥid)
unity of existence
قرآن کریم
ابراهیمی دینانی، غلامحسین. (1379 هـ.ش). ماجرای فکر فلسفی در جهان اسلام. ج 2. تهران: طرح نو.
ابراهیمی دینانی، غلامحسین. (1389 هـ.ش). قواعد کلی فلسفی در فلسفه اسلامی. ج 1. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
ابراهیمی دینانی، غلامحسین. (1393 هـ.ش). سخن ابن‌سینا و بیان بهمنیار. تهران: مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران.
ابن‌سینا، حسین بن عبدالله. (1331 هـ). دانشنامه علایى‌، الهیات‌. به‌ کوشش:‌ محمد معین. تهران: [بی‌نا]‌.
ابن‌سینا، حسین بن عبدالله. (1335 هـ). جامع البدائع، رساله اسرارالصلوه. مصر: مطبعه السعاده.
ابن‌سینا، حسین بن عبدالله. (1360 هـ.ش). رسائل ابن‌سینا. ترجمه: ضیاء‌الدین دُرّی. تهران: انتشارات مرکزی.
ابن‌سینا، حسین بن عبدالله. (1363 هـ.ش). المبدأ و المعاد. به اهتمام: عبدالله نورانی. تهران: دانشگاه تهران و دانشگاه مک‌گیل کانادا.
ابن‌سینا، حسین بن عبدالله. (1375 هـ.ش). الاشارات والتنبیهات. شرح و توضیح: احمد بهشتی. تهران: مؤسسه فرهنگی آرایه.
ابن‌سینا، حسین بن عبدالله. (1379 هـ.ش). النجاة من الغرقِ فی البَحر الضّلاله. ترجمه: محمدتقی دانش‌پژوه. تهران: دانشگاه تهران.
ابن‌سینا، حسین بن عبدالله. (1383 هـ.ش). الاشارات والتنبیهات. قم: نشر البلاغه.
ابن‌سینا، حسین بن عبدالله. (1390 هـ.ش). الاشارات والتنبیهات. ترجمه و شرح: حسن ملکشاهی. تهران: سروش.
ابن‌سینا، حسین بن عبدالله. (1400 هـ). رسائل ابن‌سینا (رساله‌ فی‌الفعل و الانفعال و اقسامها). قم: انتشارات بیدار.
ابن‌سینا، حسین بن عبدالله. (1404الف). الشفا (الاهیات). تصحیح و مقدمه: ابراهیم مدکور. قم: مکتبه آیت‌الله مرعشی نجفی.
ابن‌سینا، حسین بن عبدالله. (1404ب). الشفا (الطبیعیات). به‌ کوشش‌: جورج‌ قنواتى‌ و سعید زاید. قم: مکتبه آیت‌الله مرعشی نجفی.
ابن‌سینا، حسین بن عبدالله. (1978 م). التعلیقات علی حواشی کتاب «النفس» لارسطاطالیس، ارسطو عندالعرب. تحقیق: عبدالرحمن بدوی. کویت: وکاله المطبوعات.
ابن‌سینا، حسین بن عبدالله. (1980 م). عیون ‌الحکمه. تحقیق: عبدالرحمن بدوی. بیروت: دار‌القلم.
اخوان‌کاظمی، مسعود. (1394 هـ.ش). «پیوند نبوت و سیاست در فلسفه سیاسی ابن‌سینا». دو فصلنامه انسان‌پژوهی دینی. س 12. ش 33. ص 163 - 181.
آشتیانی، جلال‌الدین. (1387 هـ.ش). نقدی بر تهافت ‌الفلاسفه غزالی. قم: بوستان کتاب.
آشتیانی، میرزامهدی. (1377 هـ.ش). اساس ‌التوحید. تصحیح: جلال‌الدین آشتیانی. تهران: امیرکبیر.
برقعی، زهره. (1395 هـ.ش). خیال از نظر ابن‌سینا و صدرالمتألهین. قم: مؤسسه بوستان کتاب.
بهمنیار بن مرزبان، ابوالحسن. (1375 هـ.ش). التحصیل. تصحیح: مرتضی مطهری. تهران: دانشگاه تهران.
جابری، محمدعابد. (1397 هـ.ش). ما و میراث فلسفی‌مان: خوانشی نوین از فلسفه فارابی و ابن‌سینا. ترجمه: سیدمحمد آل‌مهدی. تهران: ثالث.
حسینی، محمد. (1395 هـ.ش). «واکاوی برهان خلف ابن‌سینا در اثبات قاعده الواحد». خردنامه صدرا. ش 83. ص 87 - 96.
حلبی، علی‌اصغر. (1372 هـ.ش). تاریخ تمدن اسلامی: بررسی‌هایی چند در فرهنگ و علوم عقلی اسلامی. تهران: اساطیر.
داوری اردکانی، رضا. (1389 هـ.ش). ما و تاریخ فلسفه اسلامی. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
ژیلسون، اتین. (1395 هـ.ش). تاریخ فلسفه مسیحی در قرون وسطا. ترجمه: رضا گندمی نصرآبادی. قم: دانشگاه ادیان و مذاهب؛ تهران: سمت.
شایگان، داریوش. (1397 هـ.ش). هانری کربن؛ آفاق تفکر معنوی در اسلام ایرانی. ترجمه: باقر پرهام. تهران: آگه.
شکوری، ابوالفضل. (1398 هـ.ش). فلسفه سیاسی ابن‌سینا و تأثیر آن بر ادوار بعدی. قم: عقل سرخ.
صادق‌زاده قمصری، فاطمه. (1388 هـ.ش). «قاعده الواحد و نظام علی از دیدگاه ابن‌سینا و محقق طوسی». دو‌فصلنامه حکمت سینوی. س 13. ش 41. ص 5 - 27.
صانعی دره‌بیدی، منوچهر. (1384 هـ.ش). مبانی اندیشه‌های فلسفی (فلسفه عمومی). تهران: امیرکبیر.
عمید زنجانی، عباسعلی. (1387 هـ.ش). مبانی اندیشه سیاسی اسلام. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
غفاری، حسین. (1387 هـ.ش). «قاعده الواحد». فصلنامه فلسفه. س 36. ص 31 - 58.
فخری، ماجد. (1389 هـ.ش). سیر فلسفه در جهان اسلام. ترجمه: جمعی از مترجمان زیر‌نظر نصرالله پورجوادی. تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
فیرحی، داود. (1388 هـ.ش). قدرت، دانش و مشروعیت در اسلام(دوره میانه). تهران: نشر نی.
قدردان قراملکی، محمدحسن. (1396 هـ.ش). قاعده الواحد از دیدگاه متکلمان. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
کاکایی، قاسم؛ و زهرا هوشمندی. (1393 هـ.ش). «بررسی تطبیقی معنا و مفهوم قاعده الواحد از دیدگاه ابن‌سینا و ملاصدرا». فصلنامه اندیشه دینی. دوره 14. ش 1. ص 133 - 150.
کاپلستون، فردریک چارلز. (1396 هـ.ش). تاریخ فلسفه: فلسفه قرون وسطا از آوگوستینوس تا اسکوتوس. ترجمه: ابراهیم دادجو. تهران: علمی و فرهنگی.
مجتهدی، کریم. (1387 هـ.ش). فلسفه در قرون وسطی (مجموعه مقالات). تهران: امیرکبیر.
میری، سیدمحسن. (1389 هـ.ش). «کاربردهای قاعده الواحد در علوم اسلامی». فصلنامه اسراء. س 2. ش 1. ص 33 - 56.
نصر، سیدحسین. (1394 هـ.ش). سه حکیم مسلمان. ترجمه: احمد آرام. چ 10. تهران: علمی و فرهنگی.
یوسفی‌راد، مرتضی. (1387 هـ.ش). مفهوم‌شناسی فلسفه سیاسی مشاء. قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
Davidson, H. A(1992). "Alfarabi,Auicenna and Auerroes on intellect",Oxford University press.
Legenhausen, Haji Mohammad(2013)." Ibn Sina,s Practical Philosophy ",Religious Inquiries, Vol.2,No.3,pp.5-27.
Rosenthal, E. J(2009). "IBN SINA:The Synthesis,Political Thought in Medieval islam", Cambridge University press.
Strauss,L(1995).” Philosophy and Law:contributions to the Understanding of Maimonides and His Predecessors”, translated with an Introduction by Eve Adler, Albany: State University of New York pres.