فلسفه معاصر

فلسفه معاصر

تبیین شناختی پیدایش باور دینی و محدودیت‌های آن

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
احمد سواری 1
مهرناز باشی زاده مقدم 2
علی شهبازی 3
1 دانشجوی دکتری دین‌پژوهی، دانشگاه ادیان و مذاهب ، قم، ایران
2 استادیار گروه علوم و معارف قرآن، دانشگاه قرآن و حدیث، قم، ایران
3 دانش‌آموختۀ دکتری فلسفۀ تطبیقی، دانشگاه قم، قم، ایران
10.22034/jcp.2025.506694.1129
چکیده
پرسش از پیدایش باورهای دینی همواره یکی از دغدغه‌های اساسی اندیشمندان در حوزه‌های فلسفی، اجتماعی و علمی بوده است. رویکردهای طبیعت‌گرایانه معاصر، با تأکید بر تقدم جهان طبیعی و قوانین آن، می‌کوشند با استفاده از یافته‌های علوم مختلف، چرایی شکل‌گیری این باورها را روشن کنند. در این مقاله، به یکی از این تبیین‌ها با عنوان «تبیین شناختی» می‌پردازیم. تبیین‌های شناختی بر مبنای سازوکارهای ذهنی و فرایندهای پردازش اطلاعات استوارند و نشان می‌دهند که ویژگی‌های ذاتی انسان، مانند تمایل به تشخیص عاملیت، ادراک مفاهیم ضد شهودی و قابلیت خواندن ذهن دیگران زمینه‌ساز پذیرش باورهای دینی است. نقدهایی مانند تقلیل‌گرایی، ابهام در تعیین نقش دقیق سازوکارهای شناختی و نادیده‌گرفتن تأثیر عواطف و تنوع فرهنگی، محدودیت‌هایی برای این رویکرد به شمار می‌آید. در این مقاله با استفاده از روش توصیفی - تحلیلی و با بهره‌گیری از آرای علمی صاحب‌نظران علوم شناختی دین، محدودیت‌های این رویکرد بررسی، نقد و توضیح داده می‌شود. در ابتدا مبانی نظری و اصول اساسی تبیین شناختی تشریح می‌شود؛ سپس چگونگی عملکرد سازوکارهای شناختی در شکل‌گیری باورهای دینی توضیح داده می‌شود. در ادامه نقدهای وارد بر این رویکرد، مورد بحث و بررسی قرار می‌گیرد. در‌نهایت با جمع‌بندی مباحث مطرح‌شده، نتیجه‌گیری می‌شود که تبیین شناختی با وجود داشتن محدودیت‌ها، همچنان نقش مهمی در فهم چگونگی شکل‌گیری و انتقال باورهای دینی ایفا می‌کند و می‌تواند در کنار دیگر رویکردها، به درک جامعی از این پدیدۀ پیچیده کمک کند.
کلیدواژه‌ها
پیدایش باورهای دینی
طبیعت‌گرایی معاصر
تبیین‌ شناختی
محدودیتِ طبیعت‌گرایی
موضوعات

عنوان مقاله English

A Cognitive Explanation for the Emergence of Religious Belief and Its Limitations

نویسندگان English

ahmad savari 1
Mehrnaz Bashizadeh-Moghaddam 2
Ali Shahbazi 3
1 Ph.D. Candidate in Religious Studies, University of Religions and Denominations, Qom, Iran
2 Assistant Professor, Department of Quranic Sciences, University of Quran and Hadith, Qom, Iran
3 Ph.D. in Comparative Philosophy, University of Qom, Qom, Iran
چکیده English

The question of how religious beliefs emerge has long been a central concern in philosophical, social, and scientific discourse. Contemporary naturalistic approaches, emphasizing the primacy of the natural world and its laws, seek to explain the formation of these beliefs using insights from various sciences. This article examines one such framework: "the cognitive explanation [of religion]". Cognitive explanations are grounded in mental mechanisms and information-processing systems, positing that innate human tendencies—such as:  1) Hyperactive Agency Detection (HAD); 2) Processing of counterintuitive concepts; and 3) Theory of Mind (ToM)— predispose individuals to adopt religious beliefs. However, this approach faces critiques, including:  "reductionism (oversimplifying complex phenomena)",  "Ambiguity in specifying cognitive mechanisms' exact roles",  "neglect of emotional influences",  and "failure to account for cultural diversity".  In this article, using a descriptive-analytical method and drawing upon the scholarly opinions of experts in the cognitive science of religion, the limitations of this approach are examined, critiqued, and explained. First, the theoretical foundations and basic principles of cognitive explanation are elaborated. Then, the functioning of cognitive mechanisms in the formation of religious beliefs is clarified. Following this, the criticisms raised against this approach are discussed and analyzed. Finally, by summarizing the presented arguments, it is concluded that "cognitive explanation," despite its limitations, still plays a significant role in understanding how religious beliefs are formed and transmitted, and alongside other approaches, it can contribute to a comprehensive understanding of this complex phenomenon.

کلیدواژه‌ها English

emergence of religious beliefs
contemporary naturalism
cognitive explanation
limits of naturalism

  1. پالس، دانیل. (1394 هـ.ش). هفت نظریه در باب دین. ترجمه: محمدعزیز بختیاری. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.

    دورکیم، امیل. (1383 هـ.ش). صور بنیانی حیات دینی. ترجمه: باقر پرهام. تهران: نشر مرکز.

    فریزر، جیمز جرج. (1399 هـ.ش). شاخۀ زرین: پژوهشی در جادو و دین. ترجمه: کاظم فیروزمند. تهران: آگاه.

    نعمت‌زاده، شهین. (1378 هـ.ش). «ساختار پیمانه‌ای ذهن». تازه‌های علوم شناختی. دوره 1. ش 1. ص 41 – 45. مرکز مطالعات علوم شناختی ایران.

    هیوم، دیوید. (1396 هـ.ش). تاریخ طبیعی دین. ترجمه: حمید عنایت. تهران: خوارزمی.

    وبر، ماکس. (1373 هـ.ش). اخلاق پروتستانی و روح سرمایه‌داری. ترجمه: عبدالکریم رشیدیان و پریسا منوچهری کاشانی (با مقدمه‌ای از آنتونی گیدنز). تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.

    Barrett, Justin L. Cognitive Science, Religion, and Theology: From Human Minds to Divine Minds. Templeton Press.

    Barrett, Justin L. (2007). "Cognitive science of religion: What is it and why is it?" Religion Compass, 1(6), 768–786.

    Barrett, Justin L. (2007). "Is the spell really broken? Bio-psychological explanations of religion and theistic belief." Theology and Science, 5(1), 57–72.

    Barrett, Justin L. (2004). Why Would Anyone Believe in God? Walnut Creek, CA: AltaMira Press.

    Agency." Journal of Cognition and Culture, 5, 118–142.

    Bloom, Paul (2007). "Religion is Natural." Developmental Science, 10(1), 147–151.

    Boyer, Pascal (1994). The Naturalness of Religious Ideas: A Cognitive Theory of Religion. Berkeley: University of California Press.

    Boyer, Pascal (2001). Religion Explained: The Evolutionary Origins of Religious Thought. New York: Basic Books.

    1. Boyer, Pascal (2003). "Religious Thought and Behavior as By-Products of Brain Function." Trends in Cognitive Science, 7(3), 119–124.
    2. Guthrie, Stewart (1993). Faces in the Clouds: A New Theory of Religion. New York: Oxford University Press.
    3. Kelemen, Deborah (2004). "Are Children Intuitive Theists? Reasoning About Purpose and Design in Nature." Psychological Science, 15(5), 295–301.
    4. Lightner, A. D. and E. H. Hagen (2022). "All Models Are Wrong, and Some Are Religious: Supernatural Explanations as Abstract and Useful Falsehoods about Complex Realities." Human Nature, 33(4), 425–462. https://doi.org/10.1007/s12110-022-09437-9.
    5. Nielsen, Kai C. F. (2001). Naturalism and Religion. [Hardcover, October 1, 2001].
    6. van Eyghen, H., Peels, R., & van den Brink, G. (2024). "New Developments in the Cognitive Science of Religion: The Rationality of Religious Belief." Journal for the Cognitive Science of Religion, 1, 79.
    7. van Inwagen, Peter (2009). "Explaining Belief in the Supernatural: Some Thoughts on Paul Bloom’s ‘Religious Belief as an Evolutionary Accident’." In The Believing Primate: Scientific, Philosophical, and Theological Reflections on the Origin of Religion, edited by Jeffrey Schloss and Michael Murray, 128–138. New York: Oxford University Press.