فلسفه معاصر

فلسفه معاصر

تحلیل هرمنوتیکی پیوند افکار، احوال و اعمال در حکمت متعالیه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار گروه آموزش معارف اسلامی، دانشگاه فرهنگیان، صندوق پستی 889- 14665 تهران، ایران
2 گروه میانی تعلیم و تربیت دانشکده علوم‌تربیتی و روان‌شناسی دانشگاه فردوسی مشهد مشهد ایران
3 گروه آموزشی فلسفه و حکمت اسلامی دانشکده الهیات و معارف اسلامی دانشگاه فردوسی مشهد مشهد ایران
4 گروه علوم‌تربیتی دانشکده علوم انسانی دانشگاه تربیت مدرس تهران ایران
10.22034/jcp.2026.568146.1234
چکیده
مسئلۀ رابطۀ افکار، احوال و اعمال از مباحث بنیادین انسان‌شناسی و اخلاق اسلامی است. هرچند در آثار ملاصدرا معمولاً بر تأثیر افکار بر احوال و احوال بر اعمال تأکید شده است، این پرسش همچنان باقی است که آیا این رابطه صرفاً خطی و یک‌سویه است یا می‌توان ساختاری مبتنی بر تأثیر و تأثر متقابل این سه مؤلفه را در حکمت متعالیه یافت؟ هدف پژوهش حاضر، تبیین ساختار روابط میان افکار، احوال و اعمال در اندیشۀ ملاصدرا و بازسازی آن بر اساس الگوی تحلیلی دور هرمنوتیکی است. پژوهش با روش توصیفی ـ تحلیلی و با مراجعه به آثار اصلی صدرالمتألهین انجام شده است. پرسش اصلی پژوهش آن است که «آیا در حکمت متعالیه می‌توان رابطۀ افکار، احوال و اعمال را بر مبنای الگویی دوسویه و استکمالی تبیین کرد؟» یافته‌ها نشان داد که اگرچه تقریر خطیِ رابطۀ افکار، احوال و اعمال در آثار ملاصدرا مستندات روشنی دارد، این تقریر تمام دستگاه فکری وی را تبیین نمی‌کند بلکه این سه مؤلفه در فرایندی پیوسته و دوسویه بر یکدیگر اثر می‌گذارند و در مسیر استکمال نفس، چرخه‌ای صعودی را شکل می‌دهند. بر این اساس، الگوی دور هرمنوتیکی، به‌عنوان الگویی تحلیلی، ظرفیت مناسبی برای بازسازی ساختار روابط افکار، احوال و اعمال در حکمت متعالیه دارد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Hermeneutical Analysis of the Relationship between Thought, States, and Action in Al-Hikmah al-Muta’āliyah

نویسندگان English

Mohammad Reza Haji Mohammad Rafie 1
Abulfazl Ghaffari 2
Jahangir Masoudi 3
Mohsen Imani, 4
1 Department Of Islamic Education, Farhangiyan University P.O. Box 14665-889, Tehran. Iran
2 Founations of Education Department Faculty of Education and Psychology Ferdowsi University of Mashhad Mashhad-IRAN
3 Department of Islamic Philosophy and Theosophy Faculty of Theology and Islamic Studies Ferdowsi University of Mashhad Mashhad Iran
4 Department of Education Faculty of Humanities Tarbiat Modares University Tehran Iran
چکیده English

The relationship between thought, inner states, and action constitutes a fundamental issue in Islamic philosophical anthropology and ethics. Although Mullā Ṣadrā frequently emphasizes the influence of thought on inner states and of inner states on action, it remains unclear whether this relationship is merely linear and unidirectional or whether it reflects a reciprocal structure. This study aims to reconstruct the dynamic relationship among thought, inner states, and action in Mullā Ṣadrā's Al-Hikmah al-Muta’āliyah through a hermeneutical analytical framework. Employing a descriptive–analytical method, the research examines Ṣadrā's principal philosophical works to address the following question: Can the relationship between thought, inner states, and action in Al-Hikmah al-Muta’āliyah be explained through a reciprocal and perfection-oriented model? The findings indicate that, although Ṣadrā's writings support the conventional linear account, this account does not adequately represent his philosophical system. Rather, thought, inner states, and action continuously and reciprocally shape one another within the soul's substantial perfection. Accordingly, the hermeneutical-circle model provides an effective analytical framework for reconstructing the dynamic structure governing their interaction in Al-Hikmah al-Muta’āliyah.

کلیدواژه‌ها English

Al-Hikmah al-Muta’āliyah
Mullā Ṣadrā
Hermeneutical Analysis
Thought
Inner States
Action