فلسفه معاصر

فلسفه معاصر

اعتبارسنجی دیدگاه‌های فلاسفۀ مسلمان دربارۀ حدوث و قدم نفس، و انطباق آن با قرآن و روایات

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار گروه حقوق و فقه مقارن، دانشکدۀ مذاهب اسلامی، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران
2 فارغ التحصیل گروه فلسفه، سطح چهار حوزه علمیه قم، ایران
10.22034/jcp.2026.549357.1184
چکیده
این پژوهش با هدف اعتبارسنجی دیدگاه‌های فلاسفۀ مسلمان دربارۀ «حدوث و قدم نفس» و سنجش میزان انطباق آن با آیات قرآن و روایات انجام شده است. روش تحقیق، تحلیلی-توصیفی و مبتنی بر مطالعۀ کتابخانه‌ای آثار فلاسفۀ اسلامی و متون تفسیری و روایی است. یافته‌ها نشان می‌دهد که دیدگاه قدم نفس (مانند نظریۀ افلاطون و قطب‌الدین شیرازی) و نیز دیدگاه حدوث روحانی (ابن‌سینا و سهروردی) با چالش‌های عقلی و ناسازگاری‌های نقلی مواجه هستند. در مقابل، نظریۀ «جسمانیة‌الحدوث و روحانیة‌البقاء» ملاصدرا، که براساس اصول حکمت متعالیه مانند حرکت جوهری و تشکیک وجود بنا شده، توانسته است با تبیین تدریجی ‌بودن خلقت نفس و تفسیر تأویلی از نصوص دینیِ ظاهراً متعارض، سازگاری بهتری بین عقل و نقل ایجاد کند. نتیجه آنکه، این نظریه به‌عنوان دیدگاهی جامع، قادر به حل تعارض‌های ظاهری و ارائۀ تصویری هماهنگ از پیدایش نفس در چارچوب مبانی اسلامی است.



کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Critical Assessment of Muslim Philosophers’ Views on the Temporal Origination and Pre-existence of the Soul in Light of the Quran and Hadith

نویسندگان English

ali farsimadan 1
Saeed Abdullahi 2
1 Assistant Professor, Department of Law and Comparative Jurisprudence, Faculty of Islamic Denominations, University of Religions and Denominations, Qom, Iran
2 Graduate (Level 4 / Ph.D. Equivalent), Department of Philosophy, Islamic Seminary of Qom, Qom, Iran
چکیده English

This study critically evaluates the perspectives of Muslim philosophers regarding the “temporal origination (hudūth) and pre-existence (qidam) of the soul” and assesses their concordance with Quranic verses and Islamic traditions (hadith). Employing a descriptive-analytical method based on library research into Islamic philosophical corpora and exegetical-narrative texts, the findings reveal that both the doctrine of the soul’s pre-existence (as posited by Plato and Qutb al-Din Shirazi) and the theory of its spiritual origination (advocated by Avicenna and Suhrawardi) confront substantive rational objections and scriptural inconsistencies. In contrast, Mulla Sadra’s doctrine of “corporeal origination and spiritual subsistence” (jismāniyyat al-ḥudūth wa-rūḥāniyyat al-baqā’)—grounded in the foundational principles of Transcendent Theosophy (al-ḥikmat al-muta‘āliyah), notably substantial motion (al-ḥarakah al-jawhariyyah) and the gradation of existence (tashkīk al-wujūd)—achieves a robust synthesis between reason (‘aql) and revelation (naql). It accomplishes this by articulating the soul’s gradual emergence and offering a hermeneutical interpretation (ta’wīl) of seemingly contradictory religious texts. Consequently, this theory serves as an integrative framework capable of resolving apparent discordances and presenting a coherent paradigm of the soul’s genesis within Islamic intellectual traditions.

کلیدواژه‌ها English

Temporal Origination of the Soul (Hudūth al-Nafs), Pre-existence of the Soul (Qidam al-Nafs), Mulla Sadra, Transcendent Theosophy (al-Ḥikmat al-Muta&lsquo
āliyah), Substantial Motion (al-Ḥarakah al-Jawhariyyah), Quran, Hadith, Reason and Revelation (&lsquo
Aql and Naql)
ابن‌سینا، حسین بن عبدالله. ۱۴۰۴ق. التعلیقات. به‌کوشش عبدالرحمن بدوی. قم: مکتب الإعلام الإسلامی.
ابن‌سینا، حسین بن عبدالله. ۱۴۰۵ق. الشفاء (الطبیعیات). قم: کتابخانهٔ آیت‌الله العظمی مرعشی نجفی.
افلاطون. ۱۳۶۷. مجموعه آثار. ترجمهٔ محمدحسن لطفی. تهران: خوارزمی.
جوادی آملی، عبدالله. ۱۳۸۵. تفسیر انسان به انسان. قم: اسراء.
جوادی آملی، عبدالله. ۱۳۹۳. رحیق مختوم. قم: اسراء.
حسن‌زاده آملی، حسن. ۱۳۷۵. نصوص الحکم بر فصوص الحکم. تهران: فرهیختگان.
حسن‌زاده آملی، حسن. ۱۳۸۲. دروس معرفت نفس. تهران: الف. لام. میم.
حسن‌زاده آملی، حسن. ۱۳۹۰. دروس عقل و عاقل و معقول. قم: بوستان کتاب.
خمینی؟رح؟، روح‌الله. ۱۳۸۱. تقریرات فلسفه. تهران: مؤسسهٔ تنظیم و نشر آثار امام خمینی؟رح؟.
رازی، محمد بن زکریا. ۲۰۰۵م. رسائل فلسفیة. دمشق: بدایات.
سهروردی، یحیی بن حبش. ۱۳۷۲. مجموعه مصنفات شیخ اشراق. تهران: مؤسسهٔ مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم. ۱۳۶۰. الشواهد الربوبیة فی المناهج السلوکیة. مشهد: دانشگاه مشهد.
صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم. ۱۳۶۳الف. المبدأ و المعاد. تهران: مؤسسهٔ مطالعات اسلامی دانشگاه تهران – دانشگاه مک‌گیل.
صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم. ۱۳۶۳ب. عرشیه. ترجمهٔ غلامحسین آهنی. تهران: مولی.
صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم. ۱۳۷۵. رسائل فلسفی صدرالمتألهین. تهران: حکمت.
صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم. ۱۳۸۱. کسر اصنام الجاهلیة. تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم. ۱۳۸۳. الحکمة المتعالیة فی الاسفار العقلیة الاربعة. تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
طباطبایی، سید محمدحسین. ۱۳۸۸. انسان از آغاز تا انجام. قم: بوستان کتاب.
طباطبایی، سید محمدحسین. ۱۴۱۷ق. المیزان فی تفسیر القرآن. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
طبرسی، فضل بن حسن. ۱۳۷۲. مجمع البیان فی تفسیر القرآن. تهران: ناصرخسرو.
عبودیت، عبدالرسول. ۱۳۸۵. درآمدی به نظام حکمت صدرایی. تهران: سمت.
فیاضی، غلامرضا. ۱۳۹۵. علم‌النفس فلسفی. قم: مؤسسهٔ آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
قطب‌الدین شیرازی، محمود بن مسعود. ۱۳۹۲. شرح حکمة الإشراق. به‌کوشش بنیاد حکمت اسلامی صدرا. تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
کلینی، محمد بن یعقوب. ۱۴۲۹ق. الکافی. تهران: دار الکتب الإسلامیة.
مجلسی، محمدباقر. ۱۴۰۳ق. بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
مصباح یزدی، محمدتقی. ۱۳۷۵. انسان‌شناسی در قرآن. تهران: مؤسسهٔ آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
مصباح یزدی، محمدتقی. ۱۳۷۸. آموزش فلسفه. تهران: سازمان تبلیغات اسلامی.
نصر، سید حسین، و الیور لیمن. ۱۳۸۷. تاریخ فلسفهٔ اسلامی. ترجمهٔ جمعی از استادان فلسفه. تهران: حکمت.