دانشگاه ادیان و مذاهبفلسفه معاصر3060-771X2420250219The Scope of Realism in Islamic Philosophyگسترۀ واقعگرایی فلسفۀ اسلامی72822862510.22034/jcp.2025.517478.1142FAامیردیوانیدانشیار گروه فلسفه، دانشگاه مفید، قم، ایرانJournal Article20240416Realism—in the sense of reality independent of cognition [ontological realism] and reality connected to cognition [epistemic realism]—constitutes a central principle in Islamic philosophy. Philosophical knowledge bases its fundamental premise on reality independent of cognition, understood through the general capacity of reason, and links both the necessity and definition of this knowledge to this principle and to the principle of reality connected to cognition. Epistemic realism, in turn, depends on ontological realism: an independent reality exists beyond the power of cognitive reason, and this power is capable of apprehending it. The scope of epistemic realism in Islamic philosophy is established on the representational fidelity of conceptions, judgments, and derived syllogisms, and their correspondence to the domain of independent reality. In all cognitive operations, the faculty of knowledge is never detached from independent reality, thus avoiding any drift toward subjectivism or idealism. Accordingly, every conception—including conventional (<em>ta‘abbudī</em>) concepts—every judgment—including those pertaining to intrinsic impossibilities—and every syllogism—including practical syllogisms—are ascribed to reason in Islamic philosophy only insofar as they relate to the apprehension of independent reality.واقعگرایی به معنای واقعِ مستقل از شناخت [= واقعگرایی هستیشناختی] و به معنای واقعِ متصل به شناخت [= واقعگرایی شناختاری] اصلیترین اصل فلسفۀ اسلامی است: دانش فلسفه، واقعِ مستقل را بر مبنای درک عام عقل از آن، اصل اساسی خود قرار داد و ضرورت و تعریف آن دانش را به این اصل و اصل واقعِ متصل به شناخت پیوند زد. واقعگرایی متصل به شناخت به واقعگرایی مستقل از شناخت تکیه دارد؛ واقعیتی مستقل و آن سوی قوۀ شناخت عقلی برقرار است و این قوه میتواند آن را شناسایی کند. گسترۀ واقعگرایی شناختاری در فلسفۀ اسلامی بر مبنای واقعنمایی تصورات، تصدیقات و قیاسهای حصولی و برد آنها در گسترۀ واقعِ مستقل است. قوۀ شناخت در هیچیک از کارهای خود از واقعِ مستقل گسسته نیست تا به نوعی ذهنیگرایی یا ایدهآلیسم دچار شود؛ ازاینرو هر تصوری از جمله مفاهیم اعتباری و هر تصدیقی، از جمله تصدیقات ناظر به ممتنعات ذاتی و هیچ قیاسی، از جمله قیاسهای ناظر به عمل، در فلسفۀ اسلامی به عقل نسبت داده نمیشود، مگر آنکه ناظر به شناخت واقعِ مستقل باشد.https://jcp.urd.ac.ir/article_228625_ece155bd504722ec3d8eca8b3f48685c.pdfدانشگاه ادیان و مذاهبفلسفه معاصر3060-771X2420250219Epistemological Foundations of Cognitive-Behavioral Therapy: Insights from Aristotle, Husserl, and Popperمبانی معرفتشناختی درمان شناختی - رفتاری با تأکید بر آرای هوسرل و پوپر295122862610.22034/jcp.2025.526070.1150FAنویدخاکبازاناستادیار گروه روانشناسی، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران0000-0002-2977-4021Journal Article20240524This study explores the epistemological foundations of Cognitive-Behavioral Therapy (CBT) by examining its underlying philosophical assumptions. Through qualitative document analysis, the research highlights how CBT draws on key insights from Aristotle, Husserl, and Popper. Aristotle’s logical structures and analysis of fallacies inform the identification of cognitive distortions. Husserl’s phenomenology emphasizes lived experience and subjective interpretation as central to understanding psychological realities. Popper’s notions of fallibilism and falsifiability provide a basis for critically evaluating and revising beliefs. Taken together, these perspectives reveal CBT not only as an evidence-based clinical method but also as a philosophically grounded approach to human cognition and behavior. The findings underscore the importance of integrating epistemological and philosophical considerations into contemporary psychotherapyپژوهش حاضر با هدف واکاوی مبانی معرفتشناختی نظریۀ درمان شناختی - رفتاری (CBT)، به بررسی پیشفرضهای فلسفی نهفته در این رویکرد رواندرمانی میپردازد. این مطالعه با بهرهگیری از رویکرد کیفی و روش اسنادی - تحلیلی، بر مبنای تحلیل مفهومی و تفسیر تطبیقی متون روانشناختی و فلسفی انجام گرفته است. یافتههای پژوهش نشان میدهد CBT، افزون بر بنیانهای تجربی و بالینی، بر مبانی معرفتشناختی مشخصی استوار است که در آرای فیلسوفانی چون هوسرل و پوپر شناساییشدنی هستند. در اندیشۀ هوسرل، تأکید بر تجربۀ زیسته و تفسیرهای ذهنی، مؤلفۀ مرکزی در تبیین واقعیتهای روانشناختی تلقی میشود؛ همچنین از دیدگاه پوپر، خطاپذیری و ابطالپذیری باورها، مبنایی برای سنجش افکار و اصلاح آنها فراهم میکند. در این چارچوب، درمان شناختی - رفتاری نه بهمثابه مجموعهای از تکنیکهای بالینی، بلکه به منزلۀ رویکردی فلسفی - روانشناختی فهمشدنی است که در آن امکان شناخت، تفسیر و اصلاح جهان درونی فرد، مستلزم رویکردی انتقادی به ساختارهای باور و معناست. این پژوهش بر ضرورت بازخوانی نظریههای رواندرمانی از منظر فلسفه علم و معرفتشناسی تأکید دارد.https://jcp.urd.ac.ir/article_228626_170c02d3f9f93a5f6e4aabadf8acf09a.pdfدانشگاه ادیان و مذاهبفلسفه معاصر3060-771X2420250219Consciousness and Self-Consciousness in David Hume’s Philosophy: A Critique of Empiricism and Its Fundamental Errorآگاهی و خودآگاهی در فلسفۀ دیوید هیوم: نقدی بر تجربهگرایی با اشاره به خطایی بنیادین537422197610.22034/jcp.2025.513435.1144FAعلیرضاملکیدانشجوی دکتری رشته فلسفه جدید، دانشگاه مفید، قم، ایران0000-0001-9278-2270میرسعیدموسوی کریمیاستاد گروه فلسفه، دانشگاه مفید، قم، ایرانJournal Article20240423In his major works (<em>A Treatise of Human Nature</em> and <em>An Enquiry concerning Human Understanding</em>), David Hume reduces the mind to a bundle of perceptions—impressions and ideas—and eliminates consciousness as an independent category or substance. Nevertheless, while denying consciousness, he still regards self-consciousness as an experiential phenomenon arising from perceptions and mental processes such as memory and imagination, without, however, grounding these experiences in an account of consciousness itself. This article argues that neglecting consciousness constitutes a fundamental error in Hume’s philosophy, rendering his system inconsistent and incomplete across ontological, epistemological, psychological, and methodological dimensions. By engaging Hume’s primary texts and presenting four critical arguments—(1) the meaninglessness of experience without consciousness, (2) the paradox of self-consciousness without a conscious ground, (3) the excesses of anti-metaphysical reductionism and its weakening of experience, and (4) the inability to sustain psychological coherence—this study demonstrates that the elimination of consciousness undermines the possibility of explaining key categories such as subjective experience and personal identity, thereby jeopardizing the internal coherence of Hume’s system. On this basis, and in light of the centrality of consciousness within philosophy, the paper seeks to expose the fundamental weaknesses of Hume’s empiricist framework on this issue.دیوید هیوم، در آثار اصلی خود رسالهای درباره طبیعت انسانی؛ تحقیق درباره فهم انسانی، ذهن را به مجموعهای از ادراکات (انطباعات و ایدهها) تقلیل میدهد و آگاهی را به عنوان یک مقوله یا جوهر مستقل حذف میکند. او با وجود انکار آگاهی، خودآگاهی را تجربهای میداند که از ادراکات و فرایندهایی چون حافظه و تخیل شکل میگیرد؛ اما از تحلیل آگاهی به عنوان پایۀ این تجربهها خودداری میکند. این مقاله سعی در ارائۀ استدلالهایی دارد که نشان دهد نادیدهگرفتن آگاهی، خطایی بنیادین در نظام فلسفی هیوم است و آن را از نظر هستیشناختی، معرفتشناختی، روانشناختی و روششناختی ناسازگار و ناقص میسازد. با بررسی متون اصلی هیوم و ارائه چهار استدلال انتقادی (بیمعنایی تجربه بدون آگاهی، پارادوکس خودآگاهی بدون بستر آگاهانه، افراط در انکارِ متافیزیک و تضعیف تجربه، ناتوانی در حفظ انسجام روانشناختی) این نوشتار نشان خواهد داد که با حذف آگاهی نهتنها نمیتوان توضیحی برای مقولاتی مهم چون تجربۀ ذهنی و اینهمانی شخصی ارائه کرد، بلکه انسجام درونی نظام فلسفۀ هیوم به خطر میافتد. بر این مبنا و با توجه به اهمیّتِ موضوعِ آگاهی در فلسفه، این نوشتار میکوشد ضعفهای بنیادین دیدگاه تجربهگرایی هیوم در باب این موضوع را آشکار کند.https://jcp.urd.ac.ir/article_221976_e32cc0f59161f21dae586484fd9d4e68.pdfدانشگاه ادیان و مذاهبفلسفه معاصر3060-771X2420250219Evolutionary Ethics under Critical Scrutiny: A Review of Theories and Fundamental Shortcomingsاخلاق تکاملی در بوتۀ نقد: مروری بر نظریهها و کاستیهای بنیادین7510222862310.22034/jcp.2025.514278.1139FAمحمدرضاامینیدانشجوی دکتری فلسفه اخلاق، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران0009-0005-0939-5672مرتضیطباطباییدانشیار گروه فلسفه اخلاق، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران0009-0004-2086-7493مهرنازباشیزاده مقدمدانشیار گروه علوم و معارف قرآن، دانشگاه قرآن و حدیث، قم، ایران0000-0003-1060-7378سیدجمالالدینمیرشرفالدیندانشیار گروه فلسفه اخلاق، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران0000-0002-3024-5063Journal Article20240327This article provides a systematic review of a wide range of leading theories in evolutionary ethics—including kin selection, reciprocal altruism, group selection, evolutionary intuitionism, and the evolution of empathy—while offering a critical evaluation of their foundations, contributions, and especially their fundamental shortcomings in fully accounting for the complex phenomenon of human morality. The central issue addressed is the insufficiency of standard evolutionary accounts in responding to the existential and teleological questions of ethics—particularly the deeper question of why human beings possess a fundamental need to ‘generate morality’ beyond mere mechanisms of survival and adaptation. The article argues that, despite their valuable insights into certain aspects of social behavior, these theories overlook cultural dimensions, the role of agency and volition, and, above all, the deeper existential roots of morality. This neglect leads to a reductive and ultimately inadequate account of ethics. The study concludes by emphasizing the necessity of moving beyond purely evolutionary explanations and attending to philosophical and existential approaches in order to attain a more comprehensive understanding of human morality.مقالۀ حاضر ضمن ارائۀ مروری نظاممند بر طیف وسیعی از نظریههای برجستۀ اخلاق تکاملی (از جمله انتخاب خویشاوندی، نوعدوستی متقابل، انتخاب گروهی، شهودگرایی تکاملی و تکامل همدلی)، به ارزیابی انتقادی مبانی، دستاوردها بهویژه کاستیهای بنیادین این رویکرد در تبیین کامل پدیدار پیچیدۀ اخلاق انسانی میپردازد. مسئلۀ اصلی که این مقاله بر آن تمرکز دارد، بسندهنبودن نظریههای تکاملی رایج در پاسخ به پرسشهای وجودی و غاییِ اخلاق است؛ بهویژه چراییِ نیازِ بنیادینِ انسان به «تولید اخلاق» فراتر از صرف سازوکارهای بقا و سازگاری. این مقاله استدلال میکند با وجود روشنگریهای این نظریهها دربارۀ برخی جنبههای رفتار اجتماعی، غفلت آنها از ابعاد فرهنگی، نقش عاملیت و اراده بهویژه ریشههای عمیقترِ وجودیِ اخلاق، منجر به تبیینی تقلیلگرایانه و ناکافی شده است. درنهایت، مقاله بر ضرورتِ فراتررفتن از تبیینهای صرفاً تکاملی و لزوم توجه به رویکردهای فلسفی و وجودی برای دستیابی به فهمی جامعتر از اخلاق انسانی تأکید میورزد.https://jcp.urd.ac.ir/article_228623_4962460923e0f6c79e4966fb1c2a4eb0.pdfدانشگاه ادیان و مذاهبفلسفه معاصر3060-771X2420250219Exploring the Role of Metaphor in the Empirical Sciencesواکاوی نقش استعاره در علوم تجربی10312822947610.22034/jcp.2025.539181.1170FAوحیدگرامیاستادیار گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه شهید چمران اهواز، اهواز، ایرانمحسنجاهددانشیار گروه حکمت و کلام دانشکده الهیات و ادیان دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایرانحسنفتح زادهدانشیار گروه فلسفه، دانشکده علوم انسانی دانشگاه زنجان. زنجان، ایرانJournal Article20240803One of the most significant contemporary insights in the philosophy of science is the central role of metaphor in scientific thinking. Historically, metaphor was not considered fundamental in the empirical sciences and was even viewed by many scientists as potentially misleading. However, since the 1960s, this perspective has shifted: metaphor has evolved from a peripheral or ornamental device to a necessary epistemic tool. Some philosophers of science now argue that science is inherently metaphorical and that scientists have always relied on metaphor in their reasoning. This paper presents several justifications for the indispensability of metaphor in science. Science is not static or inert but dynamic and evolving, a reality that becomes intelligible when we acknowledge the role of metaphor. Furthermore, since language cannot be completely disentangled from metaphor, the necessity of metaphor in the language of science must also be recognized.یکی از مهمترین بینشهای معاصر در قلمرو فلسفه علم، نقشِ محوریِ استعاره در تفکر علمی است. استعاره در گذشته نهتنها در علوم تجربی جایگاهی بنیادی نداشت، بلکه حتی به باور بسیاری از دانشمندان گمراهکننده نیز بود؛ ولی از دهه 1960 به بعد نگاهها تغییر کرد و استعاره از امری طُفیلی و زینتبخش به امری ضروری و معرفتبخش تغییر یافت تا جایی که برخی فیلسوفان علم معتقدند علم ذاتاً استعاری بوده و دانشمندان در همۀ زمانها از استعاره بهره بردهاند. در نوشتار حاضر تبیینهایی برای ضروریبودن استعاره در علم ارائه شده است؛ از جمله اینکه علم امری ایستا و متوقف نیست، بلکه امری زنده و پویاست و این زمانی محقق میشود که به وجود استعاره در علم باور داشته باشیم. همچنین با توجه به اینکه استعاره از خود زبان به طور مطلق حذفشدنی نیست و زبان آغشته به استعاره است، باید به ضروریبودن وجود استعاره در زبان علم به طور خاص باور داشته باشیم.https://jcp.urd.ac.ir/article_229476_0f4b41d5a09306d9c61c7c52ee3f7762.pdfدانشگاه ادیان و مذاهبفلسفه معاصر3060-771X2420250219The Influence of Presuppositions and Horizons on Text Interpretation: A Comparative Analysis of M. B. Ṣadr and Gadamerتأثیر پیشفرضها و افقهای فکری در تفسیر متن: بررسی و تحلیل تطبیقی دیدگاههای محمدباقر صدر و هانسگئورگ گادامر12915122947810.22034/jcp.2025.531619.1159FAمجیدمنهاجیدکترای تخصصی، پژوهشگر گروه مطالعات آفریقا - عربی پژوهشگاه بینالمللی المصطفی، قم، ایران0000-0001-5822-2579مهاجرمهدوی راداستادیار گروه معارف اسلامی دانشکده اقتصاد و مدیریت دانشگاه علوم و فنون دریایی خرمشهر، خرمشهر، ایرانJournal Article20240627This study examines the role of presuppositions and interpretive horizons in understanding texts, through a comparative analysis of Muhammad Baqir Ṣadr (1935–1980) and Hans-Georg Gadamer (1900–2002). Employing an analytical-comparative approach, it investigates whether presuppositions function as essential elements or as obstacles to objective interpretation. Findings reveal that both thinkers recognize the constructive and unavoidable influence of prior knowledge, yet their interpretive goals differ. Ṣadr emphasizes uncovering the stable truth of texts, particularly in religious contexts, while Gadamer views interpretation as a historically situated, creative process that fuses the horizons of text and interpreter to generate new meaning. The study suggests that presuppositions are not epistemic limitations but opportunities for active engagement with texts, offering insights for developing innovative theoretical frameworks in text interpretation and humanities methodology.تفسیر متن از مهمترین و چالشبرانگیزترین مباحث فلسفه، الهیات و علوم انسانی است. یکی از مسائل اساسی این حوزه، نقش پیشدانستهها و پیشفرضها در فهم متن است. محمدباقر صدر (۱۹۳۵ - ۱۹۸۰) فیلسوف اسلامی و هانسگئورگ گادامر (۱۹۰۰ - ۲۰۰۲) فیلسوف هرمنوتیک معاصر، هر دو به این موضوع پرداختهاند. این پژوهش با رویکرد تحلیلی - تطبیقی، دیدگاههای آنها را بررسی و اشتراکها و تفاوتهایشان را در زمینه نقش پیشدانستهها در تفسیر متن واکاوی میکند.<br>مسئله اصلی این است که پیشفرضها عنصر ضروری فهم متناند یا مانعی برای دستیابی به تفسیر عینی؟ دو پرسش محوری مطرح میشود: نقش پیشدانستهها از منظر صدر و گادامر چیست؟ و تفاوتهای بنیادی دو رویکرد در تبیین این نقش کداماند؟<br>یافتهها نشان میدهد هر دو متفکر بر نقش سازنده و اجتنابناپذیر پیشدانستهها تأکید دارند، اما غایت تفسیر متفاوت است؛ صدر به کشف حقیقت ثابت متن بهویژه در متون دینی توجه دارد؛ درحالیکه گادامر تفسیر را فرایندی خلاقانه و تاریخی میداند که از ادغام افقهای مفسر و متن، معناهای جدید میآفریند. این مطالعه نشان میدهد پیشدانستهها نه محدودیت معرفتشناختی، بلکه فرصتی برای تعامل خلاقانه با متناند و میتوانند به توسعه چارچوبهای نظری نوین در تفسیر متن و روششناسی علوم انسانی کمک کنند.https://jcp.urd.ac.ir/article_229478_69fbbf875916da3655160e300e79f873.pdfدانشگاه ادیان و مذاهبفلسفه معاصر3060-771X2420250219Meaningfulness of Life in the Thought of Mullā Ṣadrā and Alfred North Whiteheadبررسی تطبیقی معناداری زندگی در اندیشه ملاصدرا و وایتهد15317622198010.22034/jcp.2025.325006.1066FAعلیاله بداشتیاستاد گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشگاه قم، قم، ایرانمهدیمنفرددانشیار گروه فلسفه تطبیقی، دانشگاه قم، قم، ایرانعلیناییجیاستادیار، دانشگاه مازندران،مازندران، ایرانJournal Article20220116Meaningfulness is closely related to the way human beings live. Whether one understands meaningfulness as an objective or a subjective matter, it plays a fundamental role in human life. The way one views life and the natural world is a decisive factor in the presence or absence of meaning. Mullā Ṣadrā analyzes meaningfulness through the motions of material beings. He regards purposiveness as objective and establishes a direct relation between teleology, the existence of God, and meaningfulness. In his view, the whole cosmos is good, and through substantial motion moves from potentiality to actuality. Motion, in this process, is the instrument for attaining ultimate perfection. Whitehead likewise conceives of the natural world as equivalent to process, oriented toward creative advance. He considers God as the ordering principle of the natural world, which is wholly good. The fundamental constituent of the material world is motion and the relations among them. In this respect, one can discern an affinity between the thought of these two philosophers. From a comparative examination of these two philosophical traditions, meaningfulness can be inferred.«معناداری» رابطۀ تنگاتنگی با شیوۀ زندگی انسانها دارد. معناداری را چه امر عینی یا ذهنی بدانیم، در زندگی آدمیان نقش اساسی ایفا میکند. نوع نگرش انسان به زندگی و عالم طبیعت، عامل مهمی در معناداری یا بیمعنایی است. ملاصدرا معناداری را در حرکات موجودات مادی تحلیل میکند. او غایتمندی را امری عینی میداند و میان غایتمندی، وجود خداوند و معناداری رابطه مستقیمی برقرار میکند. از نظر او سراسر عالم خیر است و با حرکت جوهری از قوه به فعل میروند. حرکت در این فرایند، ابزار رسیدن به کمال نهایی است. وایتهد نیز عالم طبیعت را مساوی با پویش میداند که به سوی کمال در حرکت است. او خدا را ناظم جهان طبیعت میداند که سراسر خیر است؛ همچنین عنصر اصلی تشکیلدهندۀ عالم ماده، حرکت و روابط میان اشیاست. بنابراین میتوان نوعی همسویی میان اندیشۀ این دو فیلسوف یافت و از بررسی تطبیقی این دو نحلۀ فلسفی، معناداری را استنباط کرد.https://jcp.urd.ac.ir/article_221980_25d777b9967ebea5596943588aa1e3f5.pdfدانشگاه ادیان و مذاهبفلسفه معاصر3060-771X2420250219An Analytical-Critical Perspective on the Relationship between the Sacred and the Cultural in Naṣr Ḥāmid Abū Zayd’s Religious Thoughtنگاه تحلیلی - انتقادی به مناسبات امر قدسی و امر فرهنگی در تفکر دینی نصر حامد ابوزید17720222947410.22034/jcp.2025.532978.1163FAسید وحیدکاشانیاستادیار گروه فلسفه اسلامی، جامعة المصطفی العالمیه، قم، ایران0009-0009-8820-4625Journal Article20240706This study examines the relationship between the sacred and the cultural dimensions of religion in Naṣr Ḥāmid Abū Zayd’s thought. Abū Zayd offers a critical alternative to both the traditional, supra-historical reading of religion and the human sciences perspective that views religion as a cultural phenomenon. Emphasizing the complexity of apprehending the sacred in human experience, he highlights the influence of linguistic, historical, and cultural factors and proposes an ascending dialectical approach to the interaction between religion and culture. While critics argue that this perspective risks overemphasizing culture and diminishing the sacred, Abū Zayd’s goal is not to reject the sacred but to redefine religion’s societal role through dialogue and interpretive dynamism. This framework offers a potential pathway for addressing contemporary challenges to religious understanding and practice.<span lang="AR-SA" style="font-size: 14.0pt; font-family: IRLotus;">مسئلۀ امر قدسی یا فرهنگیبودن دین از چالشهای بنیادین در حوزۀ مطالعات دینی معاصر به شمار میرود. نصر حامد ابوزید با مواجههای نقادانه با دو رویکرد اصلی در این حوزه درصدد تبیین روشی بدیل برآمده است؛ نخست: قرائت سنتی فراتاریخی که دین را تجلی مستقیم امر قدسی میداند؛ دوم: دیدگاه علوم انسانی که دین را پدیدهای تاریخی، اجتماعی و فرهنگی تلقی میکند. وی با تأکید بر پیچیدگی شناخت امر قدسی در بستر تجربۀ انسانی، نقش عوامل فرهنگی، تاریخی و زبانی را در فرآیند فهم دینی برجسته ساخته و به جای رویکرد نزولی، دیالکتیک صعودی را در تحلیل مناسبات امر قدسی و امر فرهنگی پیشنهاد کرده است</span><span dir="LTR" style="font-size: 14.0pt; font-family: IRLotus;">.</span><span lang="AR-SA" style="font-size: 14.0pt; font-family: IRLotus;"> پژوهش حاضر با بهرهگیری از روش توصیفی، تحلیلی و انتقادی و بررسی آثار ابوزید، به ارزیابی ظرفیتهای نظری دیدگاه وی در پیوند و همگرایی مفهومی و روشی میان نگرش سنتی و رویکرد اجتماعی به امر قدسی میپردازد. هرچند دیدگاه ابوزید با انتقاداتی چون برجستهسازی بیش از حد نقش فرهنگ، تقلیل قلمرو امر قدسی، غفلت از وجوه ثابت انسان و استفادۀ افراطی از ابزارهای مادی در شناخت مفاهیم متافیزیکی مواجه است، اما باید توجه داشت که هدف غایی وی نه طرد امر قدسی، بلکه بازتعریف و تثبیت جایگاه دین در جامعه با تأکید بر گفتگو، تفسیر و پویایی فهم دینی است</span><span dir="LTR" style="font-size: 14.0pt; font-family: IRLotus;">.</span><span lang="AR-SA" style="font-size: 14.0pt; font-family: IRLotus;"> این رویکرد اگر نقدهای وارد بر آن به شکل منطقی و روشمند بررسی و اصلاح شود، میتواند زمینۀ مناسبی برای حل برخی از مسائل دینداری در جهان معاصر فراهم آورد</span><span dir="LTR" style="font-size: 14.0pt; font-family: IRLotus;">.</span>https://jcp.urd.ac.ir/article_229474_7d11a70ade4b67d52d1f45d1b56a2489.pdfدانشگاه ادیان و مذاهبفلسفه معاصر3060-771X2420250219The Human Being in the Light of the Lifeworld: An Examination of Worldliness in Husserl and Heideggerانسان در پرتوی زیستجهان بررسی جهانمندی انسان در آرای هوسرل و هیدگر20323022862710.22034/jcp.2025.513457.1136FAمحمدعلیعلمیدانشجوی دکتری فلسفه، دانشکده الهیات، دانشکدگان فارابی دانشگاه تهران، قم، ایرانمهدیذاکریدانشیار گروه فلسفه، دانشکدۀ الهیات، دانشکدگان فارابی دانشگاه تهران، قم، ایران0000-0003-1243-7130Journal Article20240320One of the central challenges confronting contemporary humanity is the encounter with both the blind spots and the insights of modernity. The increasing specialization of the sciences, excessive particularism, neglect of holistic perspectives, and the weakening of the link between science, religion, and philosophy—despite their undeniable achievements—have contributed to crises such as world wars, environmental degradation, and the crisis of meaning. From the perspectives of Husserl and Heidegger, a renewed focus on the worldliness of human existence can, by challenging the one-sidedness of the scientific worldview, help open a path beyond these crises. This paper undertakes an analytical and comparative study of Husserl’s and Heidegger’s accounts in order to clarify what “worldliness” means in each thinker’s philosophy and what resources they offer for moving from the current condition toward a more adequate horizon. It seems that, contrary to the claims of some—including Heidegger—the world in Husserl’s thought does not reduce to a purely subjective dimension. Moreover, Heidegger’s indebtedness to Husserl’s phenomenology is undeniable. By introducing the notion of the lifeworld and articulating different strata of objectivity, Husserl seeks to revive philosophy and rescue modern humanity from its crises. Heidegger grounds philosophy in the worldliness of human existence and emphasizes art as capable of raising up an alternative world. In this way, he aims to overcome the homelessness of modern humanity and to open a new horizon toward the future.
.یکی از چالشهای پیش روی انسان معاصر، مواجهه با کوریها و بینشهای مدرنیته است. تخصصیشدن علوم، جزئینگری و غفلت از نگاههای کلان و کمرنگشدن پیوند علم با دین و فلسفه با وجود همۀ دستاوردهایش، بحرانهایی از قبیل جنگهای جهانی، مسائل زیستمحیطی و بحران معنا را به دنبال داشته است. از نگاه هوسرل و هیدگر، توجه به جهانمندی انسان میتواند با بهچالشکشیدن نگاه یکسویۀ جهانِ علمی، راه گذر از این بحرانها را هموارتر کند. در این نوشتار با بررسی تحلیلی و تطبیق اندیشههای هوسرل و هیدگر در این باب به این پرسش پاسخ میدهیم که جهانمندی در تفکر هر یک از آنها چه معنایی دارد و چه بینشهایی برای گذر از وضع موجود به وضع مطلوب ارائه میکند. به نظر میرسد جهان در اندیشۀ هوسرل، برخلاف ادعای هیدگر، وجههای سراسر ذهنی ندارد. ضمن اینکه تأثر هیدگر از اندیشههای هوسرل هم انکارناپذیر است. هوسرل با طرح زیستجهان و سخنگفتن از سطوح مختلف عینیت به دنبال احیای فلسفه و نجات انسان معاصر از بحران است. هیدگر هم با اتکا به جهانمندی انسان و پررنگکردن هنر به منزلۀ امری که توان برافراشتن جهانی دیگرگونه را دارد، به دنبال غلبه بر بیخانمانی انسان معاصر و گشودن افقی تازه رو به آینده است.
https://jcp.urd.ac.ir/article_228627_ab4c68b2275f2893562801650c4eb490.pdfدانشگاه ادیان و مذاهبفلسفه معاصر3060-771X2420250219The Moral Implications of Human Agency in Kantian Philosophy: A Critical Examinationنقد و بررسی پیامدهای اخلاقی عاملیت انسانی در فلسفۀ کانت23125822862810.22034/jcp.2025.531605.1160FAسید محسنهاشمیکارشناسی ارشد فلسفه دین، دانشگاه تهران، تهران، ایرانمحمدمحمدرضاییاستاد تمام فلسفه دین، دانشگاه تهران، تهران، ایران0009-0005-0887-1104Journal Article20240629Immanuel Kant’s philosophy has profoundly shaped modern ethical thought. While emphasizing autonomy and rationality, his strict adherence to duty and the categorical imperative has drawn significant criticism. This paper examines the moral implications of human agency in Kantian philosophy, focusing on the tensions between moral responsibility, free will, and the categorical imperative. We argue that Kant’s account of human agency overemphasizes reason while neglecting emotions, desires, and the social, cultural, and religious contexts in which moral agents operate. Furthermore, we contend that Kant’s conception of free will is problematic and that his theory of moral responsibility is excessively individualistic. Our analysis contributes to ongoing debates in moral philosophy by highlighting the need for a nuanced understanding of human agency and its ethical consequences. Ultimately, these critiques suggest the necessity of a more refined ethical framework that integrates both rational principles and the complexities of human experience.فلسفۀ امانوئل کانت به طور گستردهای در شکلدادن به تفکر اخلاقی مدرن تأثیرگذار بوده است. درحالیکه کانت بر خودمختاری و عقلانیت تأکید میکند، پایبندی سخت او به وظیفه و امر مطلق، انتقادهای جدی بر دیدگاههای اخلاقی او وارد آورده است. این نوشتار، پیامدهای اخلاقی عاملیت انسانی در فلسفۀ کانت را با تمرکز بر تنشهای بین مسئولیت اخلاقی، اراده آزاد و امر مطلق بررسی میکند. ما استدلال میکنیم که نظریه کانت در مورد عاملیت انسان بیش از حد متکی بر عقل، نادیدهگرفتن احساسات و امیال و نادیدهگرفتن زمینههای اجتماعی و بافت فرهنگی و دینی است. افزون بر این ادعا میکنیم که برداشت کانت از اراده آزاد مشکلآفرین است و نظریۀ او دربارۀ مسئولیت اخلاقی بیش از حد فردگرایانه است. تحلیل نویسندگان به بحثهای جاری در فلسفۀ اخلاق کمک میکند و نیاز به درک دقیقتری از عاملیت انسانی و پیامدهای اخلاقی آن را برجسته میکند. درنهایت این نقدها، نیاز به چارچوب اخلاقی ظریفتری را نشان میدهد که هم اصول عقلانی و هم پیچیدگیهای تجربه انسانی را دربر میگیرد.https://jcp.urd.ac.ir/article_228628_7bc4ace1d09158cb169ba42a292e7df9.pdfدانشگاه ادیان و مذاهبفلسفه معاصر3060-771X2420250219The Generalization of Philosophical Judgments in Mujarrabāt: A Critical Examinationبررسی انتقادی تعمیم حکم فلسفی در مجربات25928222947310.22034/jcp.2025.531623.1164FAجوادپارساییاستادیار گروه مطالعات فلسفی، پژوهشکده مطالعات زن و خانواده، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران0000-0003-2499-7880Journal Article20240706<em>Mujarrabāt</em> in Islamic philosophy are rules derived from repeated observation of phenomena combined with subtle analogical reasoning, historically applied in empirical sciences and traditional medicine. Generalizing these judgments to unobserved cases, however, poses significant epistemic challenges, including ambiguity in identifying intrinsic causal relations, limitations of human experience, and incomplete knowledge of conditions. Using an analytical-critical approach grounded in classical Islamic philosophical thought, this study argues that claims of absolute certainty in <em>mujarrabāt</em> are practically unattainable. The paper introduces and defends the concept of “conditional certainty” as an inevitable outcome of this analysis. By critically examining the principle <em>“the coincidental is not permanent and prevalent”</em> and highlighting the difficulties in determining “prevalent” instances, the study shows that <em>mujarrabāt</em> are primarily validated through practical efficacy and repeatability, rather than exact correspondence with reality.در حکمت اسلامی، مجرّبات یعنی قضایایی که از تکرار مشاهدۀ یک پدیده همراه با قیاس خفی حاصل میشوند و در علوم تجربی و طب سنتی کاربرد داشتهاند. تعمیم این احکام به موارد مشاهدهنشده با چالشهای معرفتی عمیقی از قبیل ابهام در احراز رابطه ذاتی، محدودیتهای تجربه بشری و عدم شناخت کامل علل و شرایط مواجه است. این مقاله با بهکارگیری روش تحلیلی - انتقادی و استناد به آرای فیلسوفان اسلامی، نشان میدهد با وجود ادعای یقین مطلق در نظریه کلاسیک، شروط تحقق این یقین در عمل احرازناپذیر هستند. نوآوری اصلی پژوهش، ارائه و دفاع نظاممند از تز «یقین مشروط» در جایگاه نتیجه اجتنابناپذیر این تحلیل است. این امر از طریق نقد کاربردی قاعدۀ «امر اتفاقی اکثری و دائمی نیست» و نشاندادن عدم امکان تعیین مصداق «اکثری» و نیز تفکیک فرایند تعمیم محقق شده است. بر این اساس، مانع نهایی قطعیت و یقین در مجربات در مرحله تشخیص مصادیق خارجی، علت و معلول است. این پژوهش نتیجه میگیرد مجربات فاقد قطعیت مطلق هستند و اعتبار آنها عمدتاً مبتنی بر کارآمدی عملی و تکرارپذیری است، نه مطابقت تام با واقع. این پژوهش انتقادی، سبب بازتعریف جایگاه مجربات در معرفتشناسی اسلامی و رویکردی چندلایهای به اعتبار گزارههای تجربی میشود.https://jcp.urd.ac.ir/article_229473_5c0f881e73a82675f92821112ebc7800.pdfدانشگاه ادیان و مذاهبفلسفه معاصر3060-771X2420250219Classification and Valuation of the Sciences in Light of the Virtuous City: Farabi’s Perspectiveطبقهبندی و ارزشگذاری علوم با توجه به مدینه فاصله از نگاه فارابی28330623168410.22034/jcp.2025.531004.1158FAعباسروزبهانیدانش آموخته دکتری اندیشه معاصر مسلمین، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایرانعلیعباسیدانشیار و عضو هیئت علمی جامعه المصطفی العالمیه، قم، ایرانJournal Article20240627The concept of the <em>Virtuous City</em> (<em>al-Madīnah al-Fāḍilah</em>) is central to Farabi’s philosophy and underpins his broader thought. Within this framework, Farabi offers a classification and valuation of the sciences, linking them philosophically and pedagogically to the construction and flourishing of the ideal society. He proposes two main criteria for evaluating sciences: their interrelation and alignment with subject, method, and utility, and their contribution to societal formation, particularly the development of civic sciences. Knowledge and virtue constitute the infrastructure and guiding principle of the Virtuous City, and the proper cultivation and application of both theoretical and practical sciences are essential for its realization. Farabi’s classification of sciences thus serves not merely as a theoretical schema but as a strategic framework for cultural and social development, ultimately aiming to establish a virtuous, flourishing, and ethically oriented society.مدینه فاضله یکی از بنیادیترین نظریهها در فلسفه فارابی است که سایر اندیشههای او بر محور آن شکل میگیرد. از جمله این اندیشهها، طبقهبندی و ارزشگذاری علوم است که فارابی آن را با رویکردی فلسفی و هدفی آموزشی، در پیوند مستقیم با ساخت و تحقق مدینه فاضله سامان میدهد. فارابی برای سنجش و ارزشگذاری علوم، دو معیار اصلی ارائه میکند: طبقهبندی علوم بر اساس نسبت آنها با یکدیگر و با توجه به سه عنصر موضوع، روش و فایده و سنجش علوم بر اساس غایت کلان جامعهسازی، جایگاه علم مدنی و میزان تأثیر هر علم در تحقق مدینه فاضله. مبنای این نگرش آن است که فارابی، زیرساخت و روح حاکم بر مدینه فاضله را علم و فضیلت میداند و شرط تحقق چنین جامعهای را این میبیند که همه علوم نظری و عملی، متناسب با نیازهای مدینه فاضله رشد یافته و بهکار گرفته شوند. در این چارچوب، طبقهبندی علوم نه صرفاً یک طرح نظری، بلکه برنامهای راهبردی برای مهندسی فرهنگی و اجتماعی است که هدف نهایی آن، ساخت جامعهای فضیلتمدار و سعادتمحور است.https://jcp.urd.ac.ir/article_231684_1a9765e5482bca9f4c4d9516af89320d.pdf